ผู้นําทางจิตวิญญาณของพรรคการเมือง

ผู้เรียบเรียง : ดร.นันทพัทธ์ ชัยโฆษิตภิรมย์

ผู้ทรงคุณวุฒิประจำบทความ : ดร.สติธร ธนานิธิโชติ

ความหมาย และที่มาของผู้นำทางจิตวิญญาณของพรรคการเมืองไทย

ในบริบททั่วไปนั้น ผู้นำทางจิตวิญญาณ หรือที่ภาษาอังกฤษเรียกว่า Spiritual Leader คือ บุคคลที่ให้คำแนะนำแก่ผู้อื่นในเรื่องที่เกี่ยวกับจิตวิญญาณ คุณธรรม และความเชื่อทางศาสนา จึงสะท้อนให้เห็นถึงการเป็นบุคคลที่ได้รับความเชื่อถือว่า เป็นผู้มีปัญญา และมีความเข้าใจอย่างลึกซึ้งเกี่ยวกับคุณค่าทางจริยธรรม ซึ่งในอดีตสามารถพบเห็นได้ในเหล่าศาสดาของศาสนาทั้งหลาย เช่น พระพุทธเจ้า แต่เมื่อระยะเวลาต่อมา ผู้นำทางจิตวิญญาณก็ถูกขยายความหมายให้กว้างขวางรวมไปถึงผู้นำที่ชี้แนะ หรือแนะนำให้ผู้อื่นสามารถใช้ชีวิตที่มีความหมาย มีความรัก และมีคุณธรรมได้ โดยไม่จำเป็นต้องเป็นผู้นำทางศาสนาด้วย ดังนั้น ในความหมายสมัยใหม่ ผู้นำทางจิตวิญญาณจึงหมายถึงผู้ที่ผสมผสานทั้งความเชื่อทางศาสนา การเมือง และคุณธรรมเข้าไว้ด้วยกัน เช่น มหาตมา คานธี และมาร์ติน ลูเธอร์ คิง เป็นต้น^[1]

สำหรับในบริบททางการเมืองไทยปัจจุบัน ผู้นำทางจิตวิญญาณในทางการเมือง หรือถ้าจะระบุให้เฉพาะเจาะจงลงไปอีกก็คือ ผู้นำทางจิตวิญญาณของพรรคการเมืองนั้น บุคคลแรก ๆ ที่เริ่มถูกเรียกขานว่าเป็นผู้นำทางจิตวิญญาณของพรรคการเมืองก็คือ นายทักษิณ ชินวัตร ซึ่งถูกมองว่าเป็นผู้นำทางจิตวิญญาณพรรคเพื่อไทยในปัจจุบัน^[2] โดยมีจุดเริ่มต้นมาจากการรัฐประหารเมื่อวันที่ 19 กันยายน พ.ศ. 2549 จึงทำให้นายทักษิณต้องลี้ภัยทางการเมืองไปอยู่ต่างประเทศถึง 10 กว่าปี จนกระทั่งได้กลับมาที่ประเทศไทยอย่างเป็นทางการอีกครั้งในปี พ.ศ. 2566^[3]

ผลจากเหตุการณ์ดังกล่าวจึงทำให้ถึงแม้ในทางนิตินัย นายทักษิณ ชินวัตร ไม่สามารถดำรงตำแหน่งทางการเมือง และเป็นหัวหน้าพรรคการเมืองได้อย่างเป็นทางการ แต่ในทางพฤตินัยกลับพบว่า นายทักษิณยังคงเป็นผู้นําอย่างไม่เป็นทางการ ที่มีอิทธิพล และยึดกุมอำนาจในการตัดสินใจสำคัญของพรรคเพื่อไทยอยู่ (ในอดีต คือ พรรคไทยรักไทย และพรรคพลังประชาชนที่ถูกยุบโดยศาลรัฐธรรมนูญตามลำดับ) เช่น การเป็นผู้ตัดสินใจเลือกสนับสนุนว่าใครจะเป็นตัวแทนของพรรคในการลงแข่งขันชิงตำแหน่งนายกรัฐมนตรี ซึ่งพบว่าคนที่นายทักษิณสนับสนุนเกือบทุกคนสามารถชนะการเลือกตั้ง และดำรงตำแหน่งนายกรัฐมนตรีได้อย่างต่อเนื่อง ทั้งนายสมัคร สุนทรเวช และนายสมชาย วงศ์สวัสดิ์ น้องเขยนายทักษิณ จากพรรคพลังประชาชน^[4] และนางสาวยิ่งลักษณ์ ชินวัตร น้องสาวนายทักษิณ จากพรรคเพื่อไทย ที่ถูกมองว่าเป็นเสมือนตัวแทนสายตรงของนายทักษิณ หรือการที่พรรคเพื่อไทยเองในขณะนั้นก็มีการออกสโลแกนหาเสียงเลือกตั้งว่า “ทักษิณคิด เพื่อไทยทำ” ที่สะท้อนถึงอิทธิพลของนายทักษิณอย่างชัดเจนด้วยเช่นกัน ในท้ายที่สุด พรรคเพื่อไทยก็สามารถชนะการเลือกตั้งทั่วไป ในวันที่ 3 กรกฎาคม พ.ศ. 2554 ทำให้นางสาวยิ่งลักษณ์ขึ้นดำรงตำแหน่งนายกรัฐมนตรีหญิงคนแรกของไทย และเป็นนายกรัฐมนตรีคนที่ 2 ที่มีนามสกุลชินวัตรได้สำเร็จ^[5] ซึ่งสถานการณ์ดังกล่าวก็ถูกส่งต่อมายัง นางสาวแพทองธาร ชินวัตร นายกรัฐมนตรีคนปัจจุบัน (คนที่ 31) จากพรรคเพื่อไทย ซึ่งมีสถานะเป็นบุตรสาวคนสุดท้องของนายทักษิณ และถือเป็นนายกรัฐมนตรีคนที่ 3 ที่มีนามสกุลชินวัตรเช่นเดียวกัน^[6]

ด้วยเหตุนี้ จึงทำให้บรรดาแกนนำ สมาชิก และนักการเมืองของพรรคเพื่อไทยยังคงให้ความเคารพนับถือ และยำเกรงในบารมีของนายทักษิณเป็นอย่างยิ่ง^[7] จนนำไปสู่การเปรียบเปรยกันว่า นายทักษิณเป็นผู้นำทางจิตวิญญาณของพรรคเพื่อไทย ดังที่นายอดิศร เพียงเกษ สมาชิกสภาผู้แทนราษฎรแบบบัญชีรายชื่อ พรรคเพื่อไทย กล่าวถึงนายทักษิณว่า^[8]

“ท่านเป็นสัญลักษณ์ เป็นผู้นำทางจิตวิญญาณ ตั้งแต่ไทยรักไทย พลังประชาชน และพรรคเพื่อไทย”

โดยสรุปแล้ว จึงอาจกล่าวได้ว่า ผู้นำทางจิตวิญญาณของพรรคการเมืองหมายถึงผู้นำตัวจริงที่มีอิทธิพลต่อพรรคการเมืองนั้น ๆ ทั้งในแง่การเป็นสัญลักษณ์ และการตัดสินใจสำคัญต่างๆ ของพรรค เพียงแต่ผู้นำคนดังกล่าวจะเป็นผู้ที่คอยอยู่เบื้องหลัง และไม่มีตำแหน่งในพรรคอย่างเป็นทางการ

ผู้นำทางจิตวิญญาณของพรรคการเมืองไทยกับการอธิบายในทางแนวคิดหรือทฤษฎี

เมื่อได้พิจารณาความหมาย และที่มาของผู้นำทางจิตวิญญาณของพรรคการเมืองของไทยในข้างต้นแล้ว อาจจะพบว่า ไม่ได้มีแนวคิด หรือคำอธิบายในทางทฤษฎีที่ตรงตามชื่ออย่างชัดเจนในกรณีของไทย แต่หากพิจารณาจากความหมายที่มีนัยสื่อถึงการเป็นผู้นำที่มีอิทธิพล หรือมีบารมีอย่างไม่เป็นทางการแล้ว ก็อาจมองได้ว่า มีแนวคิดที่มีความเชื่อมโยง และสามารถใช้อธิบายบนฐานความเข้าใจที่ใกล้เคียงกันได้อย่างน้อย 2 แนวคิด ได้แก่

ประการแรก แนวคิดผู้มีอิทธิพล กล่าวคือ ผู้มีอิทธิพลมีความหมายถึงผู้มีอำนาจในด้านที่ไม่เป็นทางการ และเป็นผู้ที่มีความสามารถในการโน้มน้าวชักจูงให้ผู้อื่นปฏิบัติตามที่ตนเองต้องการได้ ซึ่งจะต้องมีอำนาจบารมีที่ได้รับการยอมรับจากชุมชน จากการมีพฤติกรรม หรือบุคลิกภาพที่โดดเด่นบางอย่าง เช่น ความใจถึงพึ่งได้ หรือมีสถานะทางเศรษฐกิจในระดับบนของชุมชน ซึ่งผู้มีอิทธิพลมักจะเป็นได้ทั้งข้าราชการ นักการเมือง และนักธุรกิจ ซึ่งพบว่าในบางครั้งอำนาจที่ไม่เป็นทางการของผู้มีอิทธิพลอาจมีอำนาจเหนืออำนาจที่เป็นทางการได้ด้วย อย่างไรก็ตาม การใช้อำนาจที่ไม่เป็นทางการของผู้มีอิทธิพลก็อาจถูกมองว่าเป็นอุปสรรคต่อระบอบประชาธิปไตยได้ เนื่องจากอำนาจทางการเมืองของผู้มีอิทธิพลอาจไม่ได้ดำเนินการตามเจตนารมณ์ของประชาชนอย่างแท้จริง^[9] และปราศจากการตรวจสอบถ่วงดุลอย่างเป็นทางการจากสถาบันทางการเมืองที่มีความเกี่ยวข้อง

ประการที่สอง แนวคิดผู้นำอาณาบารมี (Charismatic Leader) กล่าวคือ การที่ผู้นำทางการเมืองจะมีบารมีจนเป็นที่เคารพนับถือ และศรัทธาแก่ประชาชนอย่างกว้างขวางได้นั้น จะต้องมีคุณสมบัติ และอัตลักษณ์ที่สำคัญหลายประการ ซึ่งศาสตราจารย์ ดร.นิธิ เอียวศรีวงศ์ มีการนำไปเปรียบเทียบกับกรณีศึกษาของครูบา หรือพระภิกษุในภาคเหนือ ที่มีลักษณะความเป็นผู้นำอาณาบารมีเหมือนกัน เช่น การมีประสิทธิภาพ และประสบความสำเร็จในการทำงาน อย่างการดำเนินโครงการที่ตนเองประกาศไว้เป็นนโยบายหาเสียงได้ประสบความสำเร็จ รวมทั้งการเข้าถึงได้ง่าย โดยเฉพาะกับคนทั่วไประดับล่าง ซึ่งไม่มียศศักดิ์ เนื่องจากผู้มียศศักดิ์ย่อมเข้าถึงผู้นําได้ง่ายอยู่แล้ว และยังต้องสามารถใช้ “สื่อ” สร้างภาพที่มีผู้เลื่อมใสศรัทธาจำนวนมากได้ จึงจะทำให้อำนาจที่เกิดจากอาณาบารมีของตนเองมีความเข้มแข็งมากขึ้นไปพร้อมกันได้ ซึ่งความชอบธรรมของอำนาจที่ได้จากอาณาบารมีนั้นมีลักษณะเด่น คือ ไม่อาจสืบทอดต่อเนื่องในตระกูล หรือบุคคลใกล้ชิดได้ ทั้งนี้ อาจมีบางกรณีที่มีการสืบทอดได้บ้างเช่นกัน หากแต่ไม่อาจระบุให้แก่บุคคลใดบุคคลหนึ่งเป็นการเฉพาะได้^[10]

ดังนั้น เมื่อเมื่อพิจารณาความหมายของผู้นำทางจิตวิญญาณของพรรคการเมืองจะพบว่า มีความเชื่อมโยงกับทั้ง 2 แนวคิด กล่าวคือ ผู้นำทางจิตวิญญาณของพรรคการเมืองถือเป็นผู้มีอิทธิพลที่สามารถใช้อำนาจในพรรคของตนได้อย่างไม่เป็นทางการ ซึ่งในบางครั้งก็มีอำนาจที่มีอิทธิพลเหนืออำนาจอย่างเป็นทางการของผู้ดำรงตำแหน่งหัวหน้าพรรค หรือกรรมการบริหารพรรคที่เป็นตำแหน่งทางการเสียอีก

ขณะเดียวกัน สถานะของผู้นำทางจิตวิญญาณของพรรคการเมืองก็มีลักษณะคล้ายกับผู้นำแบบอาณาบารมี คือ เป็นผู้นําที่มีลักษณะบารมีเฉพาะตัว อันเกิดจากคุณสมบัติ หรืออัตลักษณ์พิเศษบางประการ จึงยากแก่การสืบทอดให้กับบุคคลในตระกูล หรือผู้ใกล้ชิดได้ ซึ่งปรากฏให้เห็นอย่างชัดเจนในกรณีของนายทักษิณ ชินวัตร ที่ไม่สามารถส่งต่อบารมีทางการเมืองให้กับนางสาวยิ่งลักษณ์ ผู้เป็นน้องสาว และนางสาวแพทองธาร ผู้เป็นบุตรสาวได้ ซึ่งถึงแม้ทั้ง 2 จะสามารถดำรงตำแหน่งนายกรัฐมนตรีได้เช่นเดียวกับนายทักษิณ แต่ก็ไม่สามารถสืบทอดความเป็นผู้นำแบบอาณาบารมีเหมือนนายทักษิณได้

การขยายตัวของผู้นำทางจิตวิญญาณของพรรคการเมืองไทย

สำหรับบริบททางการเมืองไทยในปัจจุบันนั้น นอกจากนายทักษิณ ชินวัตร ซึ่งถูกนิยมเรียกว่าเป็นผู้นำทางจิตวิญญาณของพรรคเพื่อไทยแล้ว ก็ยังมีนักการเมืองบางคนที่มีบารมี และอิทธิพลมากเพียงพอที่จะได้รับการยอมรับว่าเป็นผู้นำทางจิตวิญญาณของพรรคการเมืองเพิ่มมากขึ้นเช่นเดียวกัน ซึ่งหนึ่งในตัวอย่างของผู้ที่ได้รับการยอมรับว่าเป็นผู้นำทางจิตวิญญาณของพรรคการเมืองในวงกว้างก็คือ นายเนวิน ชิดชอบ และนายธนาธร จึงรุ่งเรืองกิจ

ในกรณีของนายเนวิน ชิดชอบ เป็นอดีตรัฐมนตรีหลายกระทรวง และเป็นผู้ร่วมก่อตั้งพรรคภูมิใจไทย ซึ่งสาเหตุที่ทำให้นายเนวินถูกมองว่าเป็นผู้นำทางจิตวิญญาณของพรรคภูมิใจไทย หรือที่สมาชิกพรรค และสื่อมวลชนนิยมเรียกกันว่า “ครูใหญ่” ของพรรคภูมิใจไทยนั้น เนื่องจากนายเนวินไม่ได้ดำรงตำแหน่งอย่างเป็นทางการในพรรค และเลือกดำรงตำแหน่งประธานสโมสรฟุตบอลบุรีรัมย์ ยูไนเต็ดแทน แต่กลับมีอิทธิพล และบารมีในการกำหนดทิศทางการบริหารงานของพรรคเป็นอย่างมาก โดยเฉพาะในแง่การกำหนดให้บุคคลใดได้รับการจัดสรรตำแหน่งทางการเมือง ไม่ว่าจะเป็นสมาชิกสภาผู้แทนราษฎร หรือรัฐมนตรีของพรรค ทั้งนี้ นายเนวินได้เลือกสนับสนุนให้นายอนุทิน ชาญวีรกูล เป็นหัวหน้าพรรค^[11] และให้น้องชายของตนเอง คือ นายศักดิ์สยาม ชิดชอบ เป็นเลขาธิการพรรค ก่อนที่จะเปลี่ยนมาเป็นนายไชยชนก ชิดชอบ บุตรชาย ให้มาดำรงตำแหน่งแทน^[12]

ส่วนกรณีของนายธนาธร จึงรุ่งเรืองกิจ เป็นอดีตหัวหน้าพรรค อดีตสมาชิกสภาผู้แทนราษฎรแบบบัญชีรายชื่อ และผู้ร่วมก่อตั้งพรรคอนาคตใหม่ แต่ถูกศาลรัฐธรรมนูญวินิจฉัยว่าสมาชิกภาพการเป็นสมาชิกสภาผู้แทนราษฎรสิ้นสุดลง จากกรณีการถือหุ้นสื่อมวลชน จึงทำให้นายธนาธรต้องยุติบทบาททางการเมืองอย่างเป็นทางการในพรรคอนาคตใหม่ลง ต่อมาพรรคอนาคตใหม่ก็ถูกศาลรัฐธรรมนูญวินิจฉัยให้ยุบพรรคจากกรณีเงินกู้ของนายธนาธร^[13] จึงนำไปสู่การก่อตั้งพรรคก้าวไกลขึ้นมาแทน ต่อมาพรรคก้าวไกลก็ถูกศาลรัฐธรรมนูญวินิจฉัยให้ยุบพรรคอีกครั้ง จึงนำไปสู่การก่อตั้งพรรคประชาชนตามมา^[14] ซึ่งถึงแม้นายธนาธรจะไม่ได้เข้าไปมีตำแหน่งอย่างเป็นทางการใน พรรคก้าวไกล และพรรคประชาชนแล้ว แต่ก็ถือเป็นผู้ที่ได้รับการยอมรับจากสมาชิกในพรรคเป็นอย่างยิ่ง จึงถูกมองว่ามีสถานะเป็นผู้นำทางจิตวิญญาณของพรรคก้าวไกล^[15] ที่สืบต่อมาจนถึงพรรคประชาชนเช่นเดียวกัน

ดังนั้น หากพิจารณารูปแบบ หรือเส้นทางการเปลี่ยนสถานะจากผู้มีตำแหน่งเเห่งที่ในพรรคการเมืองอย่างเป็นทางการ ไปสู่ตำแหน่งผู้นำทางจิตวิญญาณของพรรคนั้น จึงอาจสามารถสรุปได้ออกเป็น 2 รูปแบบกว้าง ๆ ได้แก่

รูปแบบแรก การเป็นผู้นำทางจิตวิญญาณของพรรคการเมืองจากสถานการณ์บีบบังคับ คือ เป็นสถานการณ์ที่ถูกบีบจากบุคคล หรือองค์กรภายนอกให้จำเป็นต้องสละตำแหน่งที่เป็นทางการไปสู่ตำแหน่งที่ไม่เป็นทางการ เช่น กรณีของนายทักษิณ ชินวัตร ที่ถูกรัฐประหารเมื่อปี พ.ศ. 2549 และกรณีของนายธนาธร จึงรุ่งเรืองกิจ ที่ถูกศาลรัฐธรรมนูญวินิจฉัยเรื่องการสิ้นสุดสมาชิกภาพการเป็นสมาชิกสภาผู้แทนราษฎร

รูปแบบที่สอง การเป็นผู้นำทางจิตวิญญาณของพรรคการเมืองจากเจตนารมณ์ของตนเอง คือ การตัดสินใจของเจ้าตัวที่ต้องการจะลดบทบาท หรือสละตำแหน่งที่เป็นทางการในพรรคการเมืองลง และเลือกที่จะหันไปเป็นผู้มีอิทธิพลอยู่เบื้องหลัง ซึ่งอาจเป็นได้ทั้งจากการมีภาพลักษณ์ที่ไม่ดีในสายตาของสังคม จึงต้องการสนับสนุนให้ผู้ที่มีภาพลักษณ์ดีกว่าขึ้นมาดำรงตำแหน่งอย่างเป็นทางการแทน หรืออาจเป็นการกลัวผลกระทบที่จะตามมาจากการวินิจฉัย หรือคำตัดสินจากองค์กรตุลาการ หรือองค์กรอิสระก็เป็นได้ เช่น กรณีของนายเนวิน ชิดชอบ ที่เลือกไปดำรงตำแหน่งเป็นประธานสโมสรฟุตบอล และมีบทบาทอยู่เบื้องหลังพรรคภูมิใจไทยอย่างไม่เป็นทางการแทน  

อย่างไรก็ตาม อาจมีการตั้งข้อสังเกตได้ว่า การที่นายเนวินเลือกที่จะยุติบทบาททางการเมืองนั้นถือเป็นเจตนารมณ์ของตนเองอย่างแท้จริง หรือเป็นเพราะถูกสถานการณ์ทางการเมืองบีบบังคับทางอ้อม เนื่องจากนายเนวินเคยให้สัมภาษณ์ว่า ปัจจัยที่ทำให้ตัดสินใจเลิกเล่นการเมือง (อย่างเป็นทางการ-ผู้เขียน) เร็วขึ้น คือ การโดนตัดสิทธิ์ทางการเมืองจากการเป็นกรรมการบริหารพรรคไทยรักไทยเป็นเวลา 5 ปี และการโดนเรียกไปคุมตัวภายหลังการรัฐประหารในปี พ.ศ. 2549 โดยคณะมนตรีความมั่นคงแห่งชาติ (คมช.) ภายใต้การนำของพลเอกสนธิ  บุญยรัตกลิน ซึ่งทำให้รู้สึกถึงความไม่มั่นคงในชีวิต ประกอบกับยังมีปัจจัยที่สำคัญที่สุดจากการให้สัมภาษณ์ คือ ปัญหาเรื่องการเมืองสีเสื้อ ที่สร้างผลกระทบให้กับครอบครัว โดยเฉพาะลูกของนายเนวิน ซึ่งถูกเพื่อนที่โรงเรียนไม่ยอมรับ เพราะมีพ่อ (นายเนวิน) เป็นเสื้อแดง^[16] ดังนั้น จึงกล่าวได้ว่า การตัดสินใจยุติบทบาททางการเมืองอย่างเป็นทางการของนายเนวินสามารถพิจารณาได้จากทั้งมุมมองของการเป็นเจตนารมณ์ของตนเอง หรือการถูกบีบโดยปัจจัยแวดล้อมในทางอ้อมได้เช่นเดียวกัน

อ้างอิง

---

[1] วรภัทร โตธนะเกษม, ผู้นำทางจิตวิญญาณ ของพรรคการเมือง [ออนไลน์], 26 มิถุนายน 2568. แหล่งที่มา https://www.bangkokbiznews.com/blogs/news/news-update/1141473

[2] มติชนออนไลน์, “ทักษิณ-สุเทพ” 2 ผู้นำจิตวิญญาณ สวมบทผู้นำตัวจริง [ออนไลน์], 26 มิถุนายน 2568. แหล่งที่มา https://www.matichon.co.th/politics/news_1081576

[3] Thai PBS, รัฐประหาร "รัฐบาลทักษิณ" 19 กันยายน 2549 จากวันโค่นอำนาจ สู่วันคืนแผ่นดินเกิด [ออนไลน์], 26 มิถุนายน 2568. แหล่งที่มา https://www.thaipbs.or.th/now/content/340

[4] มติชนออนไลน์, “ทักษิณ-สุเทพ” 2 ผู้นำจิตวิญญาณ สวมบทผู้นำตัวจริง [ออนไลน์], 26 มิถุนายน 2568. แหล่งที่มา https://www.matichon.co.th/politics/news_1081576

[5] PPTV Online, มัดรวมบทบาท “ทักษิณ” กับการเมืองไทย ในช่วงตลอด 30 ปี! [ออนไลน์], 26 มิถุนายน 2568. แหล่งที่มา https://www.pptvhd36.com/news/การเมือง/21

[6] บีบีซีไทย, จักรวาลการเมืองชินวัตร คนรอบวงโคจรนายกฯ แพทองธาร [ออนไลน์], 26 มิถุนายน 2568. แหล่งที่มา https://www.bbc.com/thai/articles/c5ygeyn8ynxo

[7] บีบีซีไทย, สส. เพื่อไทย “ฮึกเหิม” วัน ทักษิณ ชินวัตร เหยียบพรรคเพื่อไทยในรอบ 17 ปี [ออนไลน์], 26 มิถุนายน 2568. แหล่งที่มา https://www.bbc.com/thai/articles/cp30d1pnem5o

[8] Thai PBS, "อดิศร" เปรียบ "ทักษิณ" ผู้นำจิตวิญญาณ คาดไม่หวนการเมือง [ออนไลน์], 26 มิถุนายน 2568. แหล่งที่มา https://www.thaipbs.or.th/news/content/330076

[9] โอฬาร ถิ่นบางเตียว และนครินทร์ เมฆไตรรัตน์, ผู้มีอิทธิพล [ออนไลน์], 26 มิถุนายน 2568. แหล่งที่มา https://wiki.kpi.ac.th/index.php?title=ผู้มีอิทธิพล

[10] นิธิ เอียวศรีวงศ์, ผู้นำอาณาบารมีทางการเมือง [ออนไลน์], 26 มิถุนายน 2568. แหล่งที่มา https://www.matichon.co.th/weekly/column/article_224884

[11] ประชา บูรพาวิถี, 65 ปี ครูใหญ่ ‘เนวิน’ บนเส้นทาง ‘พรรคบ้านใหญ่’ [ออนไลน์], 26 มิถุนายน 2568. แหล่งที่มา https://www.bangkokbiznews.com/politics/1092529

[12] วิรวินท์ ศรีโหมด, ไชยชนก ชิดชอบ พ่อบ้าน ภูมิใจไทย พิสูจน์ฝีมือบ้านใหญ่ วางเป้า สส.ทะลุ 100 [ออนไลน์], 26 มิถุนายน 2568. แหล่งที่มา https://www.prachachat.net/politics/news-1745570#google_vignette

[13] ทีมกรุงเทพธุรกิจออนไลน์, ย้อนเส้นทาง ‘ธนาธร’ จากนักธุรกิจหมื่นล้าน สู่ถนนการเมือง [ออนไลน์], 26 มิถุนายน 2568. แหล่งที่มา https://www.bangkokbiznews.com/politics/866654

[14] Thai PBS, เปิดตัว "พรรคประชาชน" สานต่ออุดมการณ์ "ก้าวไกล" [ออนไลน์], 26 มิถุนายน 2568. แหล่งที่มา https://www.thaipbs.or.th/news/content/342905

[15] มติชนสุดสัปดาห์, สงคราม เพื่อไทย ก้าวไกล ภายใต้ “ผู้นำ” จิตวิญญาณ [ออนไลน์], 26 มิถุนายน 2568. แหล่งที่มา https://www.matichon.co.th/weekly/featured/article_764817

[16] ธนกร วงษ์ปัญญา, เปิดใจลุงเนวิน: โชคดีที่เลิกเล่นการเมือง กับความสุขในวันที่ได้ตอบแทนบุรีรัมย์บ้านเกิด [ออนไลน์], 26 มิถุนายน 2568. แหล่งที่มา https://thestandard.co/newin-chidchob/