ศักดินาสยาม

ผู้เรียบเรียง : รองศาสตราจารย์ ดร.นิยม รัฐอมฤต

ผู้ทรงคุณวุฒิประจำบทความ : ศาสตราจารย์พิเศษ นรนิติ เศรษฐบุตร

ศักดินาสยาม 

ศักดินาสยาม คือระบบการจัดลำดับชั้นของบุคคลในสังคมไทยยุคสมบูรณาญาสิทธิราชย์ ที่ปรากฏขึ้นในสมัยอยุธยาตอนต้นช่วงรัชกาลพระบรมไตรโลกนาถ (พ.ศ. 1991-2031) ถึงสมัยเปลี่ยนแปลงการปกครอง พ.ศ. 2475 ในรัชกาลพระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัวแห่งกรุงรัตนโกสินทร์  ซึ่งแตกต่างจากระบบศักดินาของฝรั่ง (feudalism) ที่อุบัติขึ้นในยุคกลางของยุโรป (พ.ศ. 1599 – พ.ศ. 2018 ) ที่กษัตริย์มีอำนาจน้อย ขุนนางมีอำนาจมากและมีความเป็นอิสระสูงในทางปกครองตัวเอง  เป็นระบบความสัมพันธ์ทางการเมืองและทางสังคมระหว่างกษัตริย์ กับขุนนาง (kings and lords) และความสัมพันธ์ทางสังคมระหว่างขุนนางกับไพร่ติดที่ (lords and vasals)  กล่าวคือขุนนางถือครองที่ดินที่ได้รับพระราชทานจากกษัตริย์เป็นการแลกเปลี่ยนกับความจงรักภักดีและภาระหน้าที่ด้านการทหารที่ขุนนางจะถวายให้แก่กษัตริย์   ในขณะที่ไพร่ติดที่ซึ่งเป็นผู้เช่าที่ดินของขุนนางและได้รับความคุ้มครองความปลอดภัยจากขุนนาง มีภาระหน้าที่ต้องอยู่อาศัยบนที่ดินของขุนนางและต้องให้ความเคารพนับถือ แรงงาน และส่วนแบ่งในผลผลิตแก่ขุนนางเป็นการตอบแทน

         การจัดลำดับสถานะของบุคคลในสังคมไทยในอดีตใช้จำนวนศักดินาเป็นเกณฑ์ในการจัดแบ่งฐานะ โดยถือตัวเลขหลัก หน่วย สิบ ร้อย พัน หมื่น แสน เป็นเกณฑ์กำหนดฐานะสูงต่ำของบุคคลในสังคม  บุคคลที่มีฐานะลำดับสูงสุด ศักดินา100,000 คือมหาอุปราช  ลำดับรองลงมา เช่น  ศักดินา 10,000ได้แก่ขุนนางชั้นสูง เช่น เสนาบดี เจ้าเมืองของเมืองชั้นเอกหรือเมืองชั้นโท แล้วลดหลั่นกันลงมาถึงศักดินา 400 เป็นขุนนางชั้นต่ำสุด ศักดินาน้อยกว่านี้ไม่ถือว่าเป็นขุนนาง เป็นเพียงข้าราชการที่ทำหน้าที่ต่าง ๆ โดยมีศักดินาลดหลั่นกันลงไปถึงศักดินา 30 สำหรับหัวสิบ  ศักดินา 25 สำหรับไพร่หัวงาน  ศักดินา 10 สำหรับไพร่เลว  และศักดินาต่ำสุดคือ 5 สำหรับยาจกวณิพก ทาส ลูกทาส

         มีประเด็นที่ถกเถียงกันในหมู่นักประวัติศาสตร์ว่า ศักดินามีหน่วยเป็น “ไร่” หรือไม่ ปรากฏว่ามีนักประวัติศาสตร์ชื่อดังบางท่านใช้หน่วยเป็น “ไร่”  เช่น สมเด็จกรมพระยาดำรงราชานุภาพ  จิตร ภูมิศักดิ์  แต่ในพระราชพงศาวดารฉบับพระหัตถเลขา กล่าวถึงศักดินาโดยระบุเพียงตัวเลข ไม่ระบุหน่วยเป็น “ไร่” แต่อย่างใด

         ส่วนประเด็นว่าบุคคลแต่ละคนมีศักดินาเท่าใด มีกฎหมายระบุสถานะไว้เป็นแบบแผน โดยจัดทำเป็นทำเนียบหรือบัญชีศักดินาปรากฏในกฎหมายที่เรียกว่า “พระไอยการตำแหน่งนาพลเรือน” และ “พระไอยการนาตำแหน่งทหารหัวเมือง” ซึ่งเชื่อกันว่าประกาศใช้ในสมัยสมเด็จพระบรมไตรโลกนาถแห่งกรุงศรีอยุธยาและชำระในสมัยรัชกาลที่ 1 แห่งกรุงรัตนโกสินทร์ ประกอบด้วย 1. ทำเนียบศักดินาพระบรมวงศานุวงศ์  2. ทำเนียบศักดินาข้าราชการฝ่ายใน  3. ทำเนียบขุนนางฝ่ายพลเรือน  4 . ทำเนียบตำแหน่งขุนนางฝ่ายทหาร  5. ทำเนียบศักดินาตามยศของขุนนาง  6. ทำเนียบศักดินาภิกษุสงฆ์และนักบวช  7. ทำเนียบศักดินาไพร่และทาส

ทำเนียบศักดินาพระบรมวงศานุวงศ์

พระยศ / ตำแหน่ง	ทรงกรม/ ศักดินา	ไม่ทรงกรม/ ศักดินา
พระมหาอุปราช (สมเด็จพระอนุชาธิราช สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ)	100,000	-
สมเด็จพระอนุชา (เจ้าฟ้า)	50,000	20,000
สมเด็จพระเจ้าลูกเธอ (เจ้าฟ้า)	40,000	15,000
พระอนุชา (พระองค์เจ้า)	15,000	7,000
พระเจ้าลูกเธอ (พระองค์เจ้า)	15,000	6,000
สมเด็จพระเจ้าหลานเธอ	12,000	6,000
พระเจ้าหลานเธอ	11,000	4,000

พระยศ/ ตำแหน่ง	ศักดินา
หม่อมเจ้า	2,500
หม่อมราชวงศ์	500

ทำเนียบศักดินาข้าราชการฝ่ายใน

ตำแหน่ง	ศักดินา
สมเด็จพระพี่เลี้ยง (ท้าววรจันทร์) นางเท้าสนมเอกทั้ง 4 (ท้าวอินทรสุเรนทร์ ท้าวศรีสุดาจันทร์ ท้าวอินทรเทวี ท้าวศรีจุฬาลักษณ์) แม่เจ้า แม่นาง นักพฤฒิชรา ฉลองพระโอษฐ์ทั้ง 4 (ท้าวสมศักดิ์ ท้าวโสภา ท้าวศรีสัจจา ท้าวอินทรสุริยา)	1,000
นางพระสนม  นางพระกำนัล	800
นางกำนัลแต่งเครื่องวิเศษ (ทำเครื่องเสวย)	800
พระสนม พระพี่เลี้ยง (พระอนุชา พระราชกุมาร พระราชบุตรี)	400
พระสนม พระพี่เลี้ยง (ราชบุตร ราชนัดดา)	200
สาวใช้ต่างกรม	100

ทำเนียบศักดินาขุนนางฝ่ายพลเรือน

ยศ	ราชทินนาม	บรรดาศักดิ์/ ตำแหน่ง	ศักดินา
เจ้าพระยา	จักรีศรีองครักษ์	อัครมหาเสนาบดีว่าที่สมุหนายก	10,000
พระยา	ยมราช	เสนาบดีกรมพระนครบาล (เวียง)	10,000
พระยา	ธรรมาธิบดี	เสนาบดีกรมพระธรรมาธิกรณ์ (วัง)	10,000
พระยา	ศรีธรรมาธิราช	เสนาบดีกรมพระโกษาธิบดี (คลัง)	10,000
พระยา	พลเทพ	เสนาบดีกรมพระเกษตราธิบดี (นา)	10,000
พระยา	พระเสด็จสุเรนทราธิบดี	เสนาบดีหรือกรมธรรมการ	10,000
พระมหาราชครู	พระครูมหิธร	กรมฝ่ายพระราชพิธี (พราหมณ์โหร)	10,000
พระมหาราชครู	พระราชครู	ว่าการฝ่ายที่ปรึกษา	10,000
ปุโรหิตาจารย์	-	พราหมณ์ปุโรหิต (กฎหมาย)	10,000

ทำเนียบศักดินาขุนนางฝ่ายทหาร

ยศ	ราชทินนาม	บรรดาศักดิ์/ ตำแหน่ง	ศักดินา
เจ้าพระยา	เสนาบดี	อัครมหาเสนาบดีว่าที่สมุหพระกลาโหม	10,000
พระยา	สิงหราชเดโชชัย	เสนาบดีประจำกรุง	10,000
พระยา	ท้ายน้ำ	เสนาบดีประจำกรุง	10,000
เจ้าพระยา	สุรสีห์	เจ้าเมืองกินเมืองพิษณุโลก (เมืองเอก)	10,000
เจ้าพระยา	ศรีธรรมราช	เจ้าเมืองกินเมืองนครศรีธรรมราช (เมืองเอก)	10,000
พระยา	เกษมสงคราม	เจ้าเมืองกินเมืองสวรรคโลก (เมืองโท)	10,000
พระยา	รามรณรงค์	เจ้าเมืองกินเมืองกำแพงเพชร (เมืองโท)	10,000
พระยา	ศรีธรรมโศกราช	เจ้าเมืองกินเมืองสุโขทัย (เมืองโท)	10,000
พระยา	เพชรรัตนสงคราม	เจ้าเมืองกินเมืองเพชรบูรณ์ (เมืองโท)	10,000
พระยา	กำแหงสงคราม	เจ้าเมืองกินเมืองนครราชสีมา (เมืองโท)	10,000
พระยา	ไชยาธิบดี	เจ้าเมืองกินเมืองตะนาวศรี (เมืองโท)	10,000

ทำเนียบศักดินาตามยศของขุนนาง

ยศ	ศักดินา
สมเด็จเจ้าพระยา	30,000
เจ้าพระยา	10,000
พระยา	1,000 – 10,000
พระ	1,000 – 5,000
หลวง	800 – 3,000
ขุน	200 – 1,000
หมื่น	200 -    800
พัน	100 – 400
ช่างเลว	30 - 100

,

ทำเนียบศักดินาภิกษุสงฆ์และนักบวช

สถานภาพพระสงฆ์/นักบวช	เสมอนา (ศักดินา)
พระครูรู้ธรรม	2,400
พระครูไม่รู้ธรรม	1,000
พระภิกษุรู้ธรรม	600
พระภิกษุไม่รู้ธรรม	400
สามเณรรู้ธรรม	300
สามเณรไม่รู้ธรรม	200
พราหมณ์รู้ศิลปศาสตร์	400
พราหมณ์มัธยม	200
ตาปะข้าวรู้ธรรม	200
ตาปะข้าวไม่รู้ธรรม	100

ทำเนียบศักดินาไพร่และทาส

ชนิดไพร่/ทาส	ลักษณะงาน	ศักดินา
ไพร่หัวงาน	รับใช้ราชการ  งานเจ้าขุนมูลนาย	25
ไพร่มีครัว	พวกครัวอพยพ	20
ไพร่ราบ	ไพร่ทั่วไปที่ถูกเกณฑ์	15
ไพร่เลว	ไพร่ชั้นต่ำ	10
ยาจก	ยากจนอดมื้อกินมื้อ	5
วณิพก	ขอทาน	5
ทาส ลูกทาส	ต่ำสุดในสังคม	5

แหล่งข้อมูล.. ศิริพร สุเมธารัตน์ ประวัติศาสตร์ไทยสมัยสมบูรณาญาสิทธิราชย์ กรุงเทพฯ โอเดียนสโตร์ 2553

ความสำคัญของตัวเลขศักดินาสยาม ม.ร.ว.คึกฤทธิ์ ปราโมช เห็นว่าเป็นเพียงการระบุให้ทราบถึงสิทธิและหน้าที่ของคนในสังคมเท่านั้น โดยใช้จำนวนที่นาเป็นมาตรระบุค่าของคน มิใช่เป็นกรรมสิทธิ์ในการถือครองที่ดิน  ขจร สุขพานิช เสริมว่าเป็นตัวเลขที่กำหนดไว้เพื่อใช้ประโยชน์ในการปรับไหมกรณีบุคคลกระทำความผิด กล่าวคือในสังคมไทยบุคคลกระทำผิดอย่างเดียวกัน การลงโทษจะหนักเบาต่างกันตามศักดินาที่ครอง

ข้อสังเกต โครงสร้างและองค์ประกอบของสังคมไทยในอดีต เป็นแบบปีระมิด ที่ประกอบด้วย 4 ชนชั้นที่มีสถานะสูง-ต่ำไม่เท่าเทียมกัน ได้แก่ เจ้า ขุนนาง พระ และไพร่กับทาส โดยในแต่ละชนชั้นก็ยังมีการจัดลำดับสูง-ต่ำแบบปีระมิดอีกด้วย อาจกล่าวได้ว่าเป็นแนวคิดที่ตรงกันข้ามกับประชาธิปไตย ที่เน้นความเสมอเท่าเทียมกัน  ดังนั้น เมื่อมีการเปลี่ยนแปลงการปกครองใน พ.ศ. 2475 ระบบศักดินาของไทยจึงถุกยกเลิกไปเพื่อให้สอดคล้องกับยุคสมัย

เอกสารอ้างอิง

คึกฤทธิ์ ปราโมช, ม.ร.ว.  ฝรั่งศักดินา  กรุงเทพฯ ก้าวหน้าการพิมพ์ 2516

นิยม รัฐอมฤต  การปกครองส่วนภูมิภาค  กรุงเทพฯ มหาวิทยาลัยรามคำแหง 2520

ราชบัณฑิตยสภา  สารานุกรมการเมืองการปกครองไทย เล่ม 2  กรุงเทพฯ  สำนักพิมพ์คณะรัฐมนตรีและราชกิจจานุเบกษา 2567

ศิริพร สุเมธารัตน์  ประวัติศาสตร์ไทยสมัยสมบูรณาญาสิทธิราชย์ กรุงเทพฯ โอเดียนสโตร์ 2553