สมุหนายก - ประวัติรุ่นแก้ไข

Apirom เมื่อ 07:47, 19 ธันวาคม 2560

2017-12-19T07:47:56Z

←รุ่นแก้ไขก่อนหน้า		รุ่นแก้ไขเมื่อ 14:47, 19 ธันวาคม 2560
บรรทัดที่ 1:		บรรทัดที่ 1:

	ผู้เรียบเรียง :  ดร.โดม ไกรปกรณ์		ผู้เรียบเรียง :  ดร.โดม ไกรปกรณ์

	ผู้ทรงคุณวุฒิประจำบทความ <span dir="RTL">:  </span> รศ.ดร.นิยม รัฐอมฤต		ผู้ทรงคุณวุฒิประจำบทความ <span dir="RTL">:  </span> รศ.ดร.นิยม รัฐอมฤต
บรรทัดที่ 8:		บรรทัดที่ 8:
	'''สมุหนายก'''		'''สมุหนายก'''

	พระราชพงศาวดารฉบับพระราชหัตถเลขาได้กล่าวว่าในสมัยสมเด็จพระบรมไตรโลกนาถ (พ.ศ. 1991-2031) ~~ทรงตั้งชื่อกรมและชั้นศักดินาของขุนนางโดยตั้งหัวหน้าฝ่ายพลเรือนเป็น~~ “สมุหนายก” และตั้งหัวหน้าฝ่ายทหารเป็น ~~“สมุหพระกลาโหม”~~[[#_ftn1\|[1]]] พระไอยการตำแหน่งนาพลเรือนในกฎหมายตราสามดวงได้กล่าวถึงยศของขุนนางผู้ดำรงตำแหน่งสมุหนายก ว่ามียศเป็น “เจ้าพระยาจักรีศรีองครักษ” ถือศักดินา 10000[[#_ftn2\|[2]]]		พระราชพงศาวดารฉบับพระราชหัตถเลขาได้กล่าวว่าในสมัย[[สมเด็จพระบรมไตรโลกนาถ]] (พ.ศ. 1991-2031) ทรงตั้งชื่อกรมและชั้น[[ศักดินา]]ของขุนนางโดยตั้งหัวหน้าฝ่ายพลเรือนเป็น “สมุหนายก” และตั้งหัวหน้าฝ่ายทหารเป็น “[[สมุหพระกลาโหม]]”[[#_ftn1\|[1]]] พระไอยการตำแหน่งนาพลเรือนใน[[กฎหมายตราสามดวง]]ได้กล่าวถึงยศของขุนนางผู้ดำรงตำแหน่งสมุหนายก ว่ามียศเป็น “เจ้าพระยาจักรีศรีองครักษ” ถือศักดินา 10000[[#_ftn2\|[2]]]

	สำหรับอำนาจทางการเมืองของสมุหนายกนั้นพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงมีพระราชาธิบายว่า สมุหนายกและสมุหพระกลาโหมมีอำนาจหน้าที่ในการรวบรวมจำนวนคนโดยสมุหนายกเป็นผู้รวบรวมจำนวนคนฝ่ายพลเรือน ส่วนสมุหพระกลาโหมเป็นผู้รวบรวมจำนวนคนฝ่ายทหาร[[#_ftn3\|[3]]]  ~~นอกจากนี้สมเด็จฯกรมพระยาดำรงราชานุภาพทรงอธิบายว่า~~ สมุหนายกมีหน้าที่เป็นที่ปรึกษาราชการและเป็นประธานที่ประชุมข้าราชการฝ่ายพลเรือนในการปรึกษาข้อราชการแล้วนำมติของที่ประชุมข้าราชการขึ้นกราบบังคมทูลพระมหากษัตริย์ โดยก่อนหน้าสมัยสมเด็จพระนารายณ์ สมุหนายกมีอำนาจสั่งการขุนนางฝ่ายพลเรือน ในขณะที่สมุหพระกลาโหมมีอำนาจสั่งการขุนนางฝ่ายทหาร แต่นับจากสมัยสมเด็จพระนารายณ์จนสิ้นสุดสมัยอยุธยา ~~ได้มีการปรับเปลี่ยนอำนาจของ<br/> สมุหนายกและสมุหพระกลาโหม~~ ให้สมุหนายกบังคับการขุนนางฝ่ายทหารและฝ่ายพลเรือนในบริเวณหัวเมืองฝ่ายเหนือ ส่วนสมุหพระกลาโหมให้มีอำนาจบังคับขุนนางฝ่ายทหารและฝ่ายพลเรือนในบริเวณหัวเมืองฝ่ายใต้[[#_ftn4\|[4]]]		สำหรับอำนาจทางการเมืองของสมุหนายกนั้น[[พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว]]ทรงมีพระราชาธิบายว่า สมุหนายกและสมุหพระกลาโหมมีอำนาจหน้าที่ในการรวบรวมจำนวนคนโดยสมุหนายกเป็นผู้รวบรวมจำนวนคนฝ่ายพลเรือน ส่วนสมุหพระกลาโหมเป็นผู้รวบรวมจำนวนคนฝ่ายทหาร[[#_ftn3\|[3]]]  นอกจากนี้[[สมเด็จเจ้าฟ้ากรมพระยาดำรงราชานุภาพ\|สมเด็จฯกรมพระยาดำรงราชานุภาพ]]ทรงอธิบายว่า สมุหนายกมีหน้าที่เป็นที่ปรึกษาราชการและเป็นประธานที่ประชุมข้าราชการฝ่ายพลเรือนในการปรึกษาข้อราชการแล้วนำมติของที่ประชุมข้าราชการขึ้นกราบบังคมทูลพระมหากษัตริย์ โดยก่อนหน้าสมัยสมเด็จพระนารายณ์ สมุหนายกมีอำนาจสั่งการขุนนางฝ่ายพลเรือน ในขณะที่สมุหพระกลาโหมมีอำนาจสั่งการขุนนางฝ่ายทหาร แต่นับจากสมัยสมเด็จพระนารายณ์จนสิ้นสุดสมัยอยุธยา ได้มีการปรับเปลี่ยนอำนาจของสมุหนายกและสมุหพระกลาโหม ให้สมุหนายกบังคับการขุนนางฝ่ายทหารและฝ่ายพลเรือนในบริเวณหัวเมืองฝ่ายเหนือ ส่วนสมุหพระกลาโหมให้มีอำนาจบังคับขุนนางฝ่ายทหารและฝ่ายพลเรือนในบริเวณหัวเมืองฝ่ายใต้[[#_ftn4\|[4]]]

	โครงสร้างการปกครองสมัยอยุธยาที่กล่าวมานี้จะใช้ต่อมาจนถึงสมัยต้นรัตนโกสินทร์ แต่มีการเปลี่ยนแปลงยศของขุนนางผู้ดำรงตำแหน่งสมุหนายก โดยในสมัยพระเจ้ากรุงธนบุรี (พระเจ้าตากสิน) ผู้ดำรงตำแหน่งสมุหนายกมียศเป็น “พระยายมราช” ว่าที่สมุหนายก  ~~ต่อมาในสมัยพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกได้มีการแต่งตั้ง~~ “เจ้าพระยารัตนาพิพิธ” (สน) ให้ทำหน้าที่เป็น “ที่สมุหนายก”[[#_ftn5\|[5]]]		โครงสร้างการปกครองสมัยอยุธยาที่กล่าวมานี้จะใช้ต่อมาจนถึงสมัยต้นรัตนโกสินทร์ แต่มีการเปลี่ยนแปลงยศของขุนนางผู้ดำรงตำแหน่งสมุหนายก โดยในสมัยพระเจ้ากรุงธนบุรี (พระเจ้าตากสิน) ผู้ดำรงตำแหน่งสมุหนายกมียศเป็น “พระยายมราช” ว่าที่สมุหนายก  ต่อมาในสมัย[[พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก]]ได้มีการแต่งตั้ง “เจ้าพระยารัตนาพิพิธ” (สน) ให้ทำหน้าที่เป็น “ที่สมุหนายก”[[#_ftn5\|[5]]]

	~~ในสมัยพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย~~ ทรงตั้งเจ้าพระยารัตนาธิเบศร์ (กุน) ขึ้นเป็นที่สมุหนายก  ~~ขณะที่ในสมัยพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว~~ ทรงตั้งให้เจ้าพระยาอภัยภูธร (น้อย) ขึ้นเป็นที่สมุหนายก  ~~มาในสมัยพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว~~ ทรงตั้งเจ้าพระยานิกรบดินทร มหินทรมหากัลยาณมิตร (โต) และเจ้าพระยาภูธราภัย (นุช บุณยรัตพันธุ์) ขึ้นเป็นที่สมุหนายก[[#_ftn6\|[6]]]		ในสมัย[[พระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย]] ทรงตั้งเจ้าพระยารัตนาธิเบศร์ (กุน) ขึ้นเป็นที่สมุหนายก  ขณะที่ในสมัย[[พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว]] ทรงตั้งให้เจ้าพระยาอภัยภูธร (น้อย) ขึ้นเป็นที่สมุหนายก  มาในสมัย[[พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว]] ทรงตั้งเจ้าพระยานิกรบดินทร มหินทรมหากัลยาณมิตร (โต) และเจ้าพระยาภูธราภัย (นุช บุณยรัตพันธุ์) ขึ้นเป็นที่สมุหนายก[[#_ftn6\|[6]]]

	ต่อมาในสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวได้มีการตั้งสมุหนายก 2 ท่านคือ สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอเจ้าฟ้ามหามาลา กรมสมเด็จพระบำราบปรปักษ์ (ดำรงตำแหน่งสมุหนายกระหว่างเดือนมิถุนายน พ.ศ. 2421 – กันยายน พ.ศ. 2429) และเจ้าพระยารัตนบดินทร์ (บุญรอด กัลยาณมิตร ดำรงตำแหน่งสมุหนายกระหว่างเดือนตุลาคม พ.ศ. 2429 –พ.ศ. 2435)[[#_ftn7\|[7]]]		ต่อมาในสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวได้มีการตั้งสมุหนายก 2 ท่านคือ สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอเจ้าฟ้ามหามาลา กรมสมเด็จพระบำราบปรปักษ์ (ดำรงตำแหน่งสมุหนายกระหว่างเดือนมิถุนายน พ.ศ. 2421 – กันยายน พ.ศ. 2429) และเจ้าพระยารัตนบดินทร์ (บุญรอด กัลยาณมิตร ดำรงตำแหน่งสมุหนายกระหว่างเดือนตุลาคม พ.ศ. 2429 –พ.ศ. 2435)[[#_ftn7\|[7]]]

	เมื่อพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงปฏิรูปการปกครองประเทศใน พ.ศ. 2435 ทรงให้ยกเลิกระบบการปกครองแบบที่ใช้มาตั้งแต่สมัยอยุธยาแล้วตั้งระบบการบริหารราชการแบบใหม่ให้เหมาะสมแก่ยุคสมัยและนำความเจริญให้บ้านเมือง ดังนั้นตำแหน่งสมุหนายกและตำแหน่งขุนนางอื่นๆที่มีมาตั้งแต่สมัยอยุธยาจึงถูกยกเลิกไปโดยตั้งกระทรวงและกรมต่างๆ อาทิ กระทรวงมหาดไทย กระทรวงสัศดี กระทรวงกรมนา ฯลฯ ให้ทำหน้าที่บริหารราชการฝ่ายพลเรือน[[#_ftn8\|[8]]]		เมื่อพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงปฏิรูปการปกครองประเทศใน พ.ศ. 2435 ทรงให้ยกเลิกระบบการปกครองแบบที่ใช้มาตั้งแต่สมัยอยุธยาแล้วตั้งระบบ[[การบริหารราชการ]]แบบใหม่ให้เหมาะสมแก่ยุคสมัยและนำความเจริญให้บ้านเมือง ดังนั้นตำแหน่งสมุหนายกและตำแหน่งขุนนางอื่นๆที่มีมาตั้งแต่สมัยอยุธยาจึงถูกยกเลิกไปโดยตั้งกระทรวงและกรมต่างๆ อาทิ กระทรวงมหาดไทย กระทรวงสัศดี กระทรวงกรมนา ฯลฯ ให้ทำหน้าที่บริหารราชการฝ่ายพลเรือน[[#_ftn8\|[8]]]

	'''บรรณานุกรม'''		'''บรรณานุกรม'''

Apirom: สร้างหน้าด้วย " ผู้เรียบเรียง : ดร.โดม ไกรปกรณ์ ผู้ทรงคุณวุฒิประจำบท..."

2017-12-15T09:52:35Z

สร้างหน้าด้วย " ผู้เรียบเรียง : ดร.โดม ไกรปกรณ์ ผู้ทรงคุณวุฒิประจำบท..."

หน้าใหม่

ผู้เรียบเรียง :  ดร.โดม ไกรปกรณ์

ผู้ทรงคุณวุฒิประจำบทความ <span dir="RTL">:  </span> รศ.ดร.นิยม รัฐอมฤต

----

'''สมุหนายก'''

          พระราชพงศาวดารฉบับพระราชหัตถเลขาได้กล่าวว่าในสมัยสมเด็จพระบรมไตรโลกนาถ (พ.ศ. 1991-2031) ทรงตั้งชื่อกรมและชั้นศักดินาของขุนนางโดยตั้งหัวหน้าฝ่ายพลเรือนเป็น “สมุหนายก” และตั้งหัวหน้าฝ่ายทหารเป็น “สมุหพระกลาโหม”[[#_ftn1|[1]]] พระไอยการตำแหน่งนาพลเรือนในกฎหมายตราสามดวงได้กล่าวถึงยศของขุนนางผู้ดำรงตำแหน่งสมุหนายก ว่ามียศเป็น “เจ้าพระยาจักรีศรีองครักษ” ถือศักดินา 10000[[#_ftn2|[2]]]

          สำหรับอำนาจทางการเมืองของสมุหนายกนั้นพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงมีพระราชาธิบายว่า สมุหนายกและสมุหพระกลาโหมมีอำนาจหน้าที่ในการรวบรวมจำนวนคนโดยสมุหนายกเป็นผู้รวบรวมจำนวนคนฝ่ายพลเรือน ส่วนสมุหพระกลาโหมเป็นผู้รวบรวมจำนวนคนฝ่ายทหาร[[#_ftn3|[3]]]  นอกจากนี้สมเด็จฯกรมพระยาดำรงราชานุภาพทรงอธิบายว่า สมุหนายกมีหน้าที่เป็นที่ปรึกษาราชการและเป็นประธานที่ประชุมข้าราชการฝ่ายพลเรือนในการปรึกษาข้อราชการแล้วนำมติของที่ประชุมข้าราชการขึ้นกราบบังคมทูลพระมหากษัตริย์ โดยก่อนหน้าสมัยสมเด็จพระนารายณ์ สมุหนายกมีอำนาจสั่งการขุนนางฝ่ายพลเรือน ในขณะที่สมุหพระกลาโหมมีอำนาจสั่งการขุนนางฝ่ายทหาร แต่นับจากสมัยสมเด็จพระนารายณ์จนสิ้นสุดสมัยอยุธยา ได้มีการปรับเปลี่ยนอำนาจของ<br/> สมุหนายกและสมุหพระกลาโหม ให้สมุหนายกบังคับการขุนนางฝ่ายทหารและฝ่ายพลเรือนในบริเวณหัวเมืองฝ่ายเหนือ ส่วนสมุหพระกลาโหมให้มีอำนาจบังคับขุนนางฝ่ายทหารและฝ่ายพลเรือนในบริเวณหัวเมืองฝ่ายใต้[[#_ftn4|[4]]]

          โครงสร้างการปกครองสมัยอยุธยาที่กล่าวมานี้จะใช้ต่อมาจนถึงสมัยต้นรัตนโกสินทร์ แต่มีการเปลี่ยนแปลงยศของขุนนางผู้ดำรงตำแหน่งสมุหนายก โดยในสมัยพระเจ้ากรุงธนบุรี (พระเจ้าตากสิน) ผู้ดำรงตำแหน่งสมุหนายกมียศเป็น “พระยายมราช” ว่าที่สมุหนายก  ต่อมาในสมัยพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกได้มีการแต่งตั้ง “เจ้าพระยารัตนาพิพิธ” (สน) ให้ทำหน้าที่เป็น “ที่สมุหนายก”[[#_ftn5|[5]]]

          ในสมัยพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย ทรงตั้งเจ้าพระยารัตนาธิเบศร์ (กุน) ขึ้นเป็นที่สมุหนายก  ขณะที่ในสมัยพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงตั้งให้เจ้าพระยาอภัยภูธร (น้อย) ขึ้นเป็นที่สมุหนายก  มาในสมัยพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงตั้งเจ้าพระยานิกรบดินทร มหินทรมหากัลยาณมิตร (โต) และเจ้าพระยาภูธราภัย (นุช บุณยรัตพันธุ์) ขึ้นเป็นที่สมุหนายก[[#_ftn6|[6]]]

          ต่อมาในสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวได้มีการตั้งสมุหนายก 2 ท่านคือ สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอเจ้าฟ้ามหามาลา กรมสมเด็จพระบำราบปรปักษ์ (ดำรงตำแหน่งสมุหนายกระหว่างเดือนมิถุนายน พ.ศ. 2421 – กันยายน พ.ศ. 2429) และเจ้าพระยารัตนบดินทร์ (บุญรอด กัลยาณมิตร ดำรงตำแหน่งสมุหนายกระหว่างเดือนตุลาคม พ.ศ. 2429 –พ.ศ. 2435)[[#_ftn7|[7]]]

          เมื่อพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงปฏิรูปการปกครองประเทศใน พ.ศ. 2435 ทรงให้ยกเลิกระบบการปกครองแบบที่ใช้มาตั้งแต่สมัยอยุธยาแล้วตั้งระบบการบริหารราชการแบบใหม่ให้เหมาะสมแก่ยุคสมัยและนำความเจริญให้บ้านเมือง ดังนั้นตำแหน่งสมุหนายกและตำแหน่งขุนนางอื่นๆที่มีมาตั้งแต่สมัยอยุธยาจึงถูกยกเลิกไปโดยตั้งกระทรวงและกรมต่างๆ อาทิ กระทรวงมหาดไทย กระทรวงสัศดี กระทรวงกรมนา ฯลฯ ให้ทำหน้าที่บริหารราชการฝ่ายพลเรือน[[#_ftn8|[8]]]     

'''บรรณานุกรม'''

<u>กฎหมายตราสามดวง เล่ม 1</u>, พิมพ์ครั้งที่ 2. กรุงเทพฯ: องค์การค้าของคุรุสภา, 2537.

จุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว, พระบาทสมเด็จพระ. <u>พระราชดำรัสในพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงแถลงพระบรมราชาธิบายแก้ไขการปกครองแผ่นดิน</u>, กรุงเทพฯ: สำนักพิมพ์แห่งจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย, 2557.

ดำรงราชานุภาพ, สมเด็จพระบรมวงศ์เธอ กรมพระยา. <u>ประชุมพระนิพนธ์สรรพความรู้</u>, กรุงเทพฯ: สยามปริทัศน์, 2555.

เวลส์, ควอริช . การปกครองและการบริหารของไทยสมัยโบราณ, กาญจนี ละอองศรี และยุพา ชุมจันทร์ (แปล). กรุงเทพฯ: มูลนิธิโครงการตำราสังคมศาสตร์และมนุษยศาสตร์, 2527.

ส. พลายน้อย. <u>ขุนนางสยาม ประวัติศาสตร์ “ข้าราชการ” ทหารและพลเรือน</u>. พิมพ์ครั้งที่ 3. กรุงเทพฯ: มติชน, 2559.
<div>'''อ้างอิง''' <div id="ftn1">
[[#_ftnref1|[1]]] ควอริช เวลส์, <u>การปกครองและการบริหารของไทยสมัยโบราณ</u>, กาญจนี ละอองศรี และยุพา ชุมจันทร์ (แปล), กรุงเทพฯ: มูลนิธิโครงการตำราสังคมศาสตร์และมนุษยศาสตร์, 2527,  หน้า 64-65.
</div> <div id="ftn2">
[[#_ftnref2|[2]]] <u>กฎหมายตราสามดวง เล่ม 1</u>, พิมพ์ครั้งที่ 2, กรุงเทพฯ: องค์การค้าของคุรุสภา, 2537, หน้า 224.
</div> <div id="ftn3">
[[#_ftnref3|[3]]] พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว, <u>พระราชดำรัสในพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงแถลงพระบรมราชาธิบายแก้ไขการปกครองแผ่นดิน</u>, กรุงเทพฯ: สำนักพิมพ์แห่งจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย, 2557, หน้า 14-15.
</div> <div id="ftn4">
[[#_ftnref4|[4]]] สมเด็จพระบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ, <u>ประชุมพระนิพนธ์สรรพความรู้</u>, กรุงเทพฯ: สยามปริทัศน์, 2555, หน้า 74-75.
</div> <div id="ftn5">
[[#_ftnref5|[5]]] ส. พลายน้อย, <u>ขุนนางสยาม ประวัติศาสตร์ “ข้าราชการ” ทหารและพลเรือน</u>, พิมพ์ครั้งที่ 3, กรุงเทพฯ: มติชน, 2559, หน้า 52; คำว่า “ที่สมุหนายก” หมายถึงตำแหน่งยศขุนนางที่อาจจะไม่ได้มียศ “สมุหนายก” แต่ปฏิบัติหน้าที่สมุหนายกหรือมีตำแหน่งยศเสมอกับสมุหนายก ดังพิจารณาได้จากข้อเท็จจริงทางประวัติศาสตร์ที่ว่าในช่วงต้นรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวมีการแต่งตั้งพระยาราชวรานุกูล ปลัดทูลฉลอง กรมมหาดไทย ให้เป็นที่เกษตราธิบดี กล่าวคือให้รับตำแหน่งยศ “ว่าที่เสมอ” ท่านเสนาบดีเกษตราธิบดี  ในแง่นี้ตำแหน่งยศ “ที่สมุหนายก” น่าจะมีความหมายลักษณะเดียวกัน
</div> <div id="ftn6">
[[#_ftnref6|[6]]] เรื่องเดียวกัน, หน้า 55-57.
</div> <div id="ftn7">
[[#_ftnref7|[7]]] เรื่องเดียวกัน, หน้า 57-61.
</div> <div id="ftn8">
[[#_ftnref8|[8]]] พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว, <u>พระราชดำรัสในพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงแถลงพระบรมราชาธิบายแก้ไขการปกครองแผ่นดิน</u>, หน้า 13-39.
</div> </div>
[[Category:การบริหารราชการแผ่นดิน]]