Adminkpi: สร้างหน้าด้วย "'''ผู้เรียบเรียง : รองศาสตราจารย์ ดร.นิยม รัฐอมฤต''' '''ผู้ทรงคุณวุฒิประจำบทความ : ศาสตราจารย์พิเศษ นรนิติ เศรษฐบุตร''' == '''ศักดินาสยาม''' == ศักดินาสยาม คือระบบการจัดลำดับช..."

2026-02-13T08:46:18Z

สร้างหน้าด้วย "'''ผู้เรียบเรียง : รองศาสตราจารย์ ดร.นิยม รัฐอมฤต''' '''ผู้ทรงคุณวุฒิประจำบทความ : ศาสตราจารย์พิเศษ นรนิติ เศรษฐบุตร''' == '''ศักดินาสยาม''' == ศักดินาสยาม คือระบบการจัดลำดับช..."

หน้าใหม่

'''ผู้เรียบเรียง : รองศาสตราจารย์ ดร.นิยม รัฐอมฤต'''

'''ผู้ทรงคุณวุฒิประจำบทความ : ศาสตราจารย์พิเศษ นรนิติ เศรษฐบุตร'''

== '''ศักดินาสยาม''' ==
ศักดินาสยาม คือระบบการจัดลำดับชั้นของบุคคลในสังคมไทยยุคสมบูรณาญาสิทธิราชย์ ที่ปรากฏขึ้นในสมัยอยุธยาตอนต้นช่วงรัชกาลพระบรมไตรโลกนาถ (พ.ศ. 1991-2031) ถึงสมัยเปลี่ยนแปลงการปกครอง พ.ศ. 2475 ในรัชกาลพระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัวแห่งกรุงรัตนโกสินทร์ ซึ่งแตกต่างจากระบบศักดินาของฝรั่ง (feudalism) ที่อุบัติขึ้นในยุคกลางของยุโรป (พ.ศ. 1599 – พ.ศ. 2018 ) ที่กษัตริย์มีอำนาจน้อย ขุนนางมีอำนาจมากและมีความเป็นอิสระสูงในทางปกครองตัวเอง เป็นระบบความสัมพันธ์ทางการเมืองและทางสังคมระหว่างกษัตริย์ กับขุนนาง (kings and lords) และความสัมพันธ์ทางสังคมระหว่างขุนนางกับไพร่ติดที่ (lords and vasals) กล่าวคือขุนนางถือครองที่ดินที่ได้รับพระราชทานจากกษัตริย์เป็นการแลกเปลี่ยนกับความจงรักภักดีและภาระหน้าที่ด้านการทหารที่ขุนนางจะถวายให้แก่กษัตริย์ ในขณะที่ไพร่ติดที่ซึ่งเป็นผู้เช่าที่ดินของขุนนางและได้รับความคุ้มครองความปลอดภัยจากขุนนาง มีภาระหน้าที่ต้องอยู่อาศัยบนที่ดินของขุนนางและต้องให้ความเคารพนับถือ แรงงาน และส่วนแบ่งในผลผลิตแก่ขุนนางเป็นการตอบแทน

   การจัดลำดับสถานะของบุคคลในสังคมไทยในอดีตใช้จำนวนศักดินาเป็นเกณฑ์ในการจัดแบ่งฐานะ โดยถือตัวเลขหลัก หน่วย สิบ ร้อย พัน หมื่น แสน เป็นเกณฑ์กำหนดฐานะสูงต่ำของบุคคลในสังคม บุคคลที่มีฐานะลำดับสูงสุด ศักดินา100,000 คือมหาอุปราช ลำดับรองลงมา เช่น ศักดินา 10,000ได้แก่ขุนนางชั้นสูง เช่น เสนาบดี เจ้าเมืองของเมืองชั้นเอกหรือเมืองชั้นโท แล้วลดหลั่นกันลงมาถึงศักดินา 400 เป็นขุนนางชั้นต่ำสุด ศักดินาน้อยกว่านี้ไม่ถือว่าเป็นขุนนาง เป็นเพียงข้าราชการที่ทำหน้าที่ต่าง ๆ โดยมีศักดินาลดหลั่นกันลงไปถึงศักดินา 30 สำหรับหัวสิบ ศักดินา 25 สำหรับไพร่หัวงาน ศักดินา 10 สำหรับไพร่เลว และศักดินาต่ำสุดคือ 5 สำหรับยาจกวณิพก ทาส ลูกทาส

   มีประเด็นที่ถกเถียงกันในหมู่นักประวัติศาสตร์ว่า ศักดินามีหน่วยเป็น “ไร่” หรือไม่ ปรากฏว่ามีนักประวัติศาสตร์ชื่อดังบางท่านใช้หน่วยเป็น “ไร่” เช่น สมเด็จกรมพระยาดำรงราชานุภาพ จิตร ภูมิศักดิ์ แต่ในพระราชพงศาวดารฉบับพระหัตถเลขา กล่าวถึงศักดินาโดยระบุเพียงตัวเลข ไม่ระบุหน่วยเป็น “ไร่” แต่อย่างใด

   ส่วนประเด็นว่าบุคคลแต่ละคนมีศักดินาเท่าใด มีกฎหมายระบุสถานะไว้เป็นแบบแผน โดยจัดทำเป็นทำเนียบหรือบัญชีศักดินาปรากฏในกฎหมายที่เรียกว่า “พระไอยการตำแหน่งนาพลเรือน” และ “พระไอยการนาตำแหน่งทหารหัวเมือง” ซึ่งเชื่อกันว่าประกาศใช้ในสมัยสมเด็จพระบรมไตรโลกนาถแห่งกรุงศรีอยุธยาและชำระในสมัยรัชกาลที่ 1 แห่งกรุงรัตนโกสินทร์ ประกอบด้วย 1. ทำเนียบศักดินาพระบรมวงศานุวงศ์ 2. ทำเนียบศักดินาข้าราชการฝ่ายใน 3. ทำเนียบขุนนางฝ่ายพลเรือน 4 . ทำเนียบตำแหน่งขุนนางฝ่ายทหาร 5. ทำเนียบศักดินาตามยศของขุนนาง 6. ทำเนียบศักดินาภิกษุสงฆ์และนักบวช 7. ทำเนียบศักดินาไพร่และทาส

=== ทำเนียบศักดินาพระบรมวงศานุวงศ์ ===
{| class="wikitable"
|'''พระยศ / ตำแหน่ง'''
|'''ทรงกรม/ ศักดินา'''
|'''ไม่ทรงกรม/ ศักดินา'''
|-
|พระมหาอุปราช (สมเด็จพระอนุชาธิราช สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ)
|100,000
|<nowiki>-</nowiki>
|-
|สมเด็จพระอนุชา (เจ้าฟ้า)
|50,000
|20,000
|-
|สมเด็จพระเจ้าลูกเธอ (เจ้าฟ้า)
|40,000
|15,000
|-
|พระอนุชา (พระองค์เจ้า)
|15,000
|7,000
|-
|พระเจ้าลูกเธอ (พระองค์เจ้า)
|15,000
|6,000
|-
|สมเด็จพระเจ้าหลานเธอ
|12,000
|6,000
|-
|พระเจ้าหลานเธอ
|11,000
|4,000
|}
{| class="wikitable"
|'''พระยศ/ ตำแหน่ง'''
|'''ศักดินา'''
|-
|หม่อมเจ้า
|2,500
|-
|หม่อมราชวงศ์
|500
|}

ทำเนียบศักดินาข้าราชการฝ่ายใน
{| class="wikitable"
|'''ตำแหน่ง'''
|'''ศักดินา'''
|-
|สมเด็จพระพี่เลี้ยง (ท้าววรจันทร์)

นางเท้าสนมเอกทั้ง 4 (ท้าวอินทรสุเรนทร์ ท้าวศรีสุดาจันทร์ ท้าวอินทรเทวี ท้าวศรีจุฬาลักษณ์)

แม่เจ้า แม่นาง นักพฤฒิชรา

ฉลองพระโอษฐ์ทั้ง 4 (ท้าวสมศักดิ์ ท้าวโสภา ท้าวศรีสัจจา ท้าวอินทรสุริยา)
|1,000
|-
|นางพระสนม นางพระกำนัล
|800
|-
|นางกำนัลแต่งเครื่องวิเศษ (ทำเครื่องเสวย)
|800
|-
|พระสนม พระพี่เลี้ยง (พระอนุชา พระราชกุมาร พระราชบุตรี)
|400
|-
|พระสนม พระพี่เลี้ยง (ราชบุตร ราชนัดดา)
|200
|-
|สาวใช้ต่างกรม
|100
|}

ทำเนียบศักดินาขุนนางฝ่ายพลเรือน
{| class="wikitable"
|'''ยศ'''
|'''ราชทินนาม'''
|'''บรรดาศักดิ์/ ตำแหน่ง'''
|'''ศักดินา'''
|-
|เจ้าพระยา
|จักรีศรีองครักษ์
|อัครมหาเสนาบดีว่าที่สมุหนายก
|10,000
|-
|พระยา
|ยมราช
|เสนาบดีกรมพระนครบาล (เวียง)
|10,000
|-
|พระยา
|ธรรมาธิบดี
|เสนาบดีกรมพระธรรมาธิกรณ์ (วัง)
|10,000
|-
|พระยา
|ศรีธรรมาธิราช
|เสนาบดีกรมพระโกษาธิบดี (คลัง)
|10,000
|-
|พระยา
|พลเทพ
|เสนาบดีกรมพระเกษตราธิบดี (นา)
|10,000
|-
|พระยา
|พระเสด็จสุเรนทราธิบดี
|เสนาบดีหรือกรมธรรมการ
|10,000
|-
|พระมหาราชครู
|พระครูมหิธร
|กรมฝ่ายพระราชพิธี (พราหมณ์โหร)
|10,000
|-
|พระมหาราชครู
|พระราชครู
|ว่าการฝ่ายที่ปรึกษา
|10,000
|-
|ปุโรหิตาจารย์
|<nowiki>-</nowiki>
|พราหมณ์ปุโรหิต (กฎหมาย)
|10,000
|}

ทำเนียบศักดินาขุนนางฝ่ายทหาร
{| class="wikitable"
|'''ยศ'''
|'''ราชทินนาม'''
|'''บรรดาศักดิ์/ ตำแหน่ง'''
|'''ศักดินา'''
|-
|เจ้าพระยา
|เสนาบดี
|อัครมหาเสนาบดีว่าที่สมุหพระกลาโหม
|10,000
|-
|พระยา
|สิงหราชเดโชชัย
|เสนาบดีประจำกรุง
|10,000
|-
|พระยา
|ท้ายน้ำ
|เสนาบดีประจำกรุง
|10,000
|-
|เจ้าพระยา
|สุรสีห์
|เจ้าเมืองกินเมืองพิษณุโลก (เมืองเอก)
|10,000
|-
|เจ้าพระยา
|ศรีธรรมราช
|เจ้าเมืองกินเมืองนครศรีธรรมราช (เมืองเอก)
|10,000
|-
|พระยา
|เกษมสงคราม
|เจ้าเมืองกินเมืองสวรรคโลก (เมืองโท)
|10,000
|-
|พระยา
|รามรณรงค์
|เจ้าเมืองกินเมืองกำแพงเพชร (เมืองโท)
|10,000
|-
|พระยา
|ศรีธรรมโศกราช
|เจ้าเมืองกินเมืองสุโขทัย (เมืองโท)
|10,000
|-
|พระยา
|เพชรรัตนสงคราม
|เจ้าเมืองกินเมืองเพชรบูรณ์ (เมืองโท)
|10,000
|-
|พระยา
|กำแหงสงคราม
|เจ้าเมืองกินเมืองนครราชสีมา (เมืองโท)
|10,000
|-
|พระยา
|ไชยาธิบดี
|เจ้าเมืองกินเมืองตะนาวศรี (เมืองโท)
|10,000
|}

ทำเนียบศักดินาตามยศของขุนนาง
{| class="wikitable"
|'''ยศ'''
|'''ศักดินา'''
|-
|สมเด็จเจ้าพระยา
|30,000
|-
|เจ้าพระยา
|10,000
|-
|พระยา
|1,000 – 10,000
|-
|พระ
|1,000 – 5,000
|-
|หลวง
| 800 – 3,000
|-
|ขุน
| 200 – 1,000
|-
|หมื่น
| 200 -    800
|-
|พัน
| 100 – 400
|-
|ช่างเลว
| 30 - 100
|}
,

ทำเนียบศักดินาภิกษุสงฆ์และนักบวช
{| class="wikitable"
|'''สถานภาพพระสงฆ์/นักบวช'''
|'''เสมอนา (ศักดินา)'''
|-
|พระครูรู้ธรรม
|2,400
|-
|พระครูไม่รู้ธรรม
|1,000
|-
|พระภิกษุรู้ธรรม
| 600
|-
|พระภิกษุไม่รู้ธรรม
| 400
|-
|สามเณรรู้ธรรม
| 300
|-
|สามเณรไม่รู้ธรรม
| 200
|-
|พราหมณ์รู้ศิลปศาสตร์
| 400
|-
|พราหมณ์มัธยม
| 200
|-
|ตาปะข้าวรู้ธรรม
| 200
|-
|ตาปะข้าวไม่รู้ธรรม
| 100
|}

ทำเนียบศักดินาไพร่และทาส
{| class="wikitable"
|'''ชนิดไพร่/ทาส'''
|'''ลักษณะงาน'''
|'''ศักดินา'''
|-
|ไพร่หัวงาน
|รับใช้ราชการ งานเจ้าขุนมูลนาย
|25
|-
|ไพร่มีครัว
|พวกครัวอพยพ
|20
|-
|ไพร่ราบ
|ไพร่ทั่วไปที่ถูกเกณฑ์
|15
|-
|ไพร่เลว
|ไพร่ชั้นต่ำ
|10
|-
|ยาจก
|ยากจนอดมื้อกินมื้อ
|5
|-
|วณิพก
|ขอทาน
|5
|-
|ทาส ลูกทาส
|ต่ำสุดในสังคม
|5
|}
'''แหล่งข้อมูล'''.. ศิริพร สุเมธารัตน์ ''ประวัติศาสตร์ไทยสมัยสมบูรณาญาสิทธิราชย์'' กรุงเทพฯ โอเดียนสโตร์ 2553

ความสำคัญของตัวเลขศักดินาสยาม ม.ร.ว.คึกฤทธิ์ ปราโมช เห็นว่าเป็นเพียงการระบุให้ทราบถึงสิทธิและหน้าที่ของคนในสังคมเท่านั้น โดยใช้จำนวนที่นาเป็นมาตรระบุค่าของคน มิใช่เป็นกรรมสิทธิ์ในการถือครองที่ดิน ขจร สุขพานิช เสริมว่าเป็นตัวเลขที่กำหนดไว้เพื่อใช้ประโยชน์ในการปรับไหมกรณีบุคคลกระทำความผิด กล่าวคือในสังคมไทยบุคคลกระทำผิดอย่างเดียวกัน การลงโทษจะหนักเบาต่างกันตามศักดินาที่ครอง

ข้อสังเกต โครงสร้างและองค์ประกอบของสังคมไทยในอดีต เป็นแบบปีระมิด ที่ประกอบด้วย 4 ชนชั้นที่มีสถานะสูง-ต่ำไม่เท่าเทียมกัน ได้แก่ เจ้า ขุนนาง พระ และไพร่กับทาส โดยในแต่ละชนชั้นก็ยังมีการจัดลำดับสูง-ต่ำแบบปีระมิดอีกด้วย อาจกล่าวได้ว่าเป็นแนวคิดที่ตรงกันข้ามกับประชาธิปไตย ที่เน้นความเสมอเท่าเทียมกัน ดังนั้น เมื่อมีการเปลี่ยนแปลงการปกครองใน พ.ศ. 2475 ระบบศักดินาของไทยจึงถุกยกเลิกไปเพื่อให้สอดคล้องกับยุคสมัย

'''เอกสารอ้างอิง'''

คึกฤทธิ์ ปราโมช, ม.ร.ว. ''ฝรั่งศักดินา'' กรุงเทพฯ ก้าวหน้าการพิมพ์ 2516

นิยม รัฐอมฤต ''การปกครองส่วนภูมิภาค'' กรุงเทพฯ มหาวิทยาลัยรามคำแหง 2520

ราชบัณฑิตยสภา ''สารานุกรมการเมืองการปกครองไทย'' เล่ม 2 กรุงเทพฯ สำนักพิมพ์คณะรัฐมนตรีและราชกิจจานุเบกษา 2567

ศิริพร สุเมธารัตน์ ''ประวัติศาสตร์ไทยสมัยสมบูรณาญาสิทธิราชย์'' กรุงเทพฯ โอเดียนสโตร์ 2553

ศักดินาสยาม - ประวัติรุ่นแก้ไข