Apirom: สร้างหน้าด้วย " '''ทัวร์วัคซีน''' ผู้เรียบเรียง รองศาสตราจารย์ ดร.อรรถสิท..."

2021-11-26T09:05:15Z

สร้างหน้าด้วย " '''ทัวร์วัคซีน''' ผู้เรียบเรียง รองศาสตราจารย์ ดร.อรรถสิท..."

หน้าใหม่

'''ทัวร์วัคซีน'''

ผู้เรียบเรียง รองศาสตราจารย์ ดร.อรรถสิทธิ์ พานแก้ว

ผู้ทรงคุณวุฒิประจำบทความ ดร.สติธร ธนานิธิโชติ

'''บทนำ'''

            ทัวร์วัคซีน (vaccine tourism) ถือเป็นรูปแบบหนึ่งของการท่องเที่ยวเชิงสุขภาพภายใต้สถานการณ์การแพร่ระบาดของโรคโควิด-19 ซึ่งประเทศที่เป็นแหล่งท่องเที่ยวที่ได้รับความนิยมพยายามดึงดูดนักท่องเที่ยวชาวต่างชาติให้เดินทางไปท่องเที่ยวในประเทศของตนพร้อมกับการให้สิทธิที่จะได้รับการฉีดวัคซีนป้องกันโควิด-19 ไปในเวลาเดียวกัน การเกิดขึ้นของทัวร์วัคซีนมีสาเหตุหลักมาจากสถานการณ์วัคซีนป้องกัน โควิด-19 ที่มีความต้องการสูงทั่วโลก ขณะที่การผลิตและการกระจายวัคซีนยังคงจำกัด บางประเทศหรือบางเมืองซึ่งเป็นแหล่งท่องเที่ยวสำคัญและมีวัคซีนเกินกว่าความต้องการของประชากรภายในประเทศจึงอาศัยความได้เปรียบดังกล่าวดึงดูดการท่องเที่ยวด้วยแพ็คเกจท่องเที่ยวตามปกติ พร้อมทั้งพ่วงการฉีดวัคซีนให้กับนักท่องเที่ยว ที่เดินทางเข้าไปด้วย ในประเทศไทยซึ่งความต้องการวัคซีนคุณภาพสูงยังคงสูงกว่าปริมาณที่รัฐบาลจะสามารถจัดหาได้นั้นมีประชาชนบางส่วน รวมถึงบุคคลผู้มีชื่อเสียงเดินทางไปต่างประเทศแบบทัวร์วัคซีน เพื่อให้ตนเองเข้าถึงวัคซีนที่ต้องการได้ แม้จะเป็นความสมัครใจเดินทางด้วยตนเอง แต่ก็เกิดกระแสสังคมวิพากษ์วิจารณ์<br/> ถึงความเหลื่อมล้ำในหมู่ประชาชนที่ยังคงต้องรอวัคซีนคุณภาพจากภาครัฐต่อไป

 

'''ทัวร์วัคซีนกับการฟื้นฟูอุตสาหกรรมการท่องเที่ยว'''

            นับตั้งแต่การแพร่ระบาดของโคโรนาไวรัสช่วงปลายปี 2562 อุตสาหกรรมท่องเที่ยวถือเป็นหนึ่ง ในภาคธุรกิจที่ได้รับผลกระทบมากที่สุด เนื่องจากประเทศส่วนใหญ่ทั่วโลกต่างประกาศใช้มาตรการจำกัด การเดินทางระหว่างประเทศเพื่อลดความเสี่ยงที่จะนำเข้าผู้ติดเชื้อรายใหม่จากภายนอกเข้ามาในประเทศ ทั้งนี้ World Travel and Tourism Council (WTTC) เปิดเผยว่า ก่อนเกิดสถานการณ์โควิดในปี 2562 หนึ่งในสี่ของตำแหน่งงานใหม่ทั่วโลกข้องเกี่ยวกับภาคการเดินทางและภาคการท่องเที่ยว แต่เมื่อถึงปี 2563 มีตำแหน่งงานหายไปจากอุตสาหกรรมนี้แล้วกว่า 62 ล้านตำแหน่งงาน ยิ่งไปกว่านั้น การเดินทางระหว่างประเทศยังลดลงถึงร้อยละ 72.5 ขณะที่การเดินทางภายในประเทศลดลงร้อยละ 50.8[[#_ftn1|[1]]] นอกจากนั้นแล้ว จากข้อเท็จจริงที่ว่าปริมาณการผลิตและจัดหาวัคซีนในหลายประเทศยังคงต่ำกว่าความต้องการที่เพิ่มสูงขึ้นอย่างต่อเนื่อง โดยเฉพาะในประเทศรายได้ปานกลางและประเทศยากจน จึงทำให้บางประเทศหรือบางเมือง<br/> ที่มีวัคซีนเกินกว่าความต้องการของประชากรภายในประเทศมองเห็นโอกาสที่จะฟื้นฟูธุรกิจการท่องเที่ยว ของตนผ่านการดึงดูดให้นักท่องเที่ยวเดินทางเข้าประเทศ นอกจากจะเพื่อการท่องเที่ยวพักผ่อนตามปกติแล้ว ยังเสนอทางเลือกเพื่อจะได้รับวัคซีนป้องกัน โควิด-19 อีกด้วย[[#_ftn2|[2]]]

            ในสหรัฐอเมริกา บางมลรัฐหรือบางเมืองพยายามดึงดูดนักท่องเที่ยวต่างชาติด้วยการเสนอสิทธิในการเข้าถึงวัคซีนป้องกันโควิด-19 แบบไม่เสียค่าใช้จ่ายใดๆ ไม่ว่าจะเป็นมหานครนิวยอร์ก มลรัฐอราสก้า มลรัฐแอริโซนา มลรัฐฟลอริดา มลรัฐหลุยส์เซียนา และมลรัฐเท็กซัส ในหลายกรณีนักท่องเที่ยว และชาวต่างชาติไม่จำเป็นจะต้องแสดงเอกสารสำคัญใดๆ ในกรณีของเมาดีฟนั้น ได้ประกาศแผนการ ที่จะเปิดรับนักท่องเที่ยวแบบทัวร์วัคซีนเมื่อเดือนพฤษภาคม 2564 หากว่าประชากรชาวเมาดีฟได้รับวัคซีนครบถ้วนแล้ว[[#_ftn3|[3]]] ทัวร์วัคซีนที่เป็นระบบที่สุดสามารถพบได้ในกรณีเมืองอาบูดาบี ประเทศสหรัฐอาหรับเอ็มมีเรท ซึ่งนักท่องเที่ยวที่ถือวีซ่าเข้าเมืองสามารถเข้ารับวัคซีนได้โดยไม่เสียค่าใช้จ่าย เพียงแต่ลงทะเบียนนัดหมาย การฉีดวัคซีนผ่านแอพพลิเคชั่น และแสดงเอกสารวีซ่าเข้าเมือง นับตั้งแต่เดือนมิถุนายน 2564 เป็นต้นมา[[#_ftn4|[4]]] ในอินโดนีเซีย กระทรวงเศรษฐกิจสร้างสรรค์และการท่องเที่ยว ได้ประกาศนโยบายให้วัคซีน Sinovac และ AstraZeneca แก่นักท่องเที่ยวที่จะเดินทางไปยังเกาะบาหลี[[#_ftn5|[5]]] ขณะที่รัสเซีย ก็มีแผนการที่จะเปิดรับนักท่องเที่ยวพร้อมเสนอการฉีดวัคซีนแบบมีค่าใช้จ่าย ซึ่งอยู่ที่ประมาณ 1,500 ถึง 2,500 เหรียญสหรัฐ โดยไม่รวมค่าใช้จ่ายในการเดินทาง อย่างไรก็ตามการเดินทางเข้าประเทศรัสเซียยังคงประสบปัญหาเนื่องจากทางการยังไม่มีนโยบายอนุมัติวีซ่าแก่คนต่างชาติ[[#_ftn6|[6]]] เซอร์เบียร์ เป็นอีกหนึ่งประเทศที่ส่งเสริมทัวร์วัคซีนนับตั้งแต่เดือนเมษายน 2564 ก่อนที่จะระงับแผนการนี้ไปในช่วงสั้นๆ และกลับมาส่งเสริมการท่องเที่ยวรูปแบบนี้<br/> อีกครั้ง[[#_ftn7|[7]]]

 

'''กระแสทัวร์วัคซีนของกลุ่มคนไทยระดับบน'''

            ความล่าช้าในการจัดหาวัคซีนป้องกันโควิด-19 ของรัฐบาลไทยและความต้องการวัคซีนคุณภาพสูง ที่เพิ่มขึ้นอย่างมากส่งผลให้ทัวร์วัคซีน กลายเป็นทางเลือกหนึ่งของกลุ่มคนไทยที่มีกำลังจ่าย ซึ่งนับเป็นสัดส่วนที่น้อยนิดเมื่อเทียบกับประชากรส่วนใหญ่ที่ยังคงรอคอยวัคซีนจากภาครัฐ บริษัทนำเที่ยวในประเทศไทย จึงเห็นถึงโอกาสที่จะขายแพ็คเกจทัวร์วัคซีนไปท่องเที่ยวประเทศที่มีนโยบายฉีดวัคซีนให้ชาวต่างชาติ ตัวอย่างเช่น บริษัทยูนิไทยแทรเวล จำกัด เสนอขายแพ็คเกจทัวร์วัคซีนไปท่องเที่ยว 2 ประเทศ (ราคาเริ่มต้นที่ 67,500 บาทต่อคน ไม่รวมตั๋วเครื่องบินไป-กลับ) ได้แก่ สหรัฐฯ ที่เมืองซานฟานซิสโกและลอสแอนเจลิส โดยสามารถฉีดวัคซีน Johnson & Johnson และประเทศเซอเบียร์ที่สามารถเลือกฉีดวัคซีนได้ 5 ประเภทไม่ว่าจะเป็น Sputnik V, AstraZeneca, Pfizer, Sinovac, และ Moderna ซึ่งทางบริษัทเปิดเผยว่า “เหตุผลที่บริษัทฯ จัดทัวร์ฉีดวัคซีนขึ้นมา เพราะเห็นว่าเมื่อเดินทางไปแล้ว ได้ฉีดวัคซีนจริง และได้เที่ยวจริงโดยไม่ต้องกักตัว ประกอบกับคนไทยกลุ่มมีกำลังซื้ออยากออกไปเที่ยวต่างประเทศอยู่แล้ว และไม่อยากรอวัคซีนยี่ห้อที่ตัวเองต้องการในไทย ซึ่งต้องรออีกอย่างน้อย 2-3 เดือน”[[#_ftn8|[8]]]

            จากการหารือระหว่างนายพิพัฒน์ รัชกิจประการ รัฐมนตรีว่าการกระทรวงการท่องเที่ยวและกีฬา ร่วมกับสมาคมไทยบริการท่องเที่ยว (TTAA) และผู้แทนจากบริษัทนำเที่ยว ได้ข้อสรุปว่าการจัดทัวร์เพื่อนำนักท่องเที่ยวชาวไทยไปต่างประเทศเพื่อรับวัคซีนป้องกันโควิด-19 นั้นสามารถดำเนินการได้แต่ให้ใช้คำว่า “ทัวร์สุขภาพ” แทนคำว่า “ทัวร์วัคซีน” และห้ามมีการโฆษณาเกินจริง รวมถึงต้องแสดงรายละเอียดค่าใช้จ่ายและการคุ้มครองกรณีแพ้วัคซีนด้วย[[#_ftn9|[9]]] ทั้งนี้ บุคคลที่มีชื่อเสียง ดารา นักแสดงไทยจำนวนหนึ่งขานรับ กับทางเลือกข้างต้น และมีข่าวว่าพวกเขาเดินทางไปฉีดวัคซีนในต่างประเทศอย่างต่อเนื่อง โดยมีสหรัฐฯ กลายเป็นปลายทางหลักของการไปฉีดวัคซีน ตัวอย่างเช่น เป็ก สัณณ์ชัย เองตระกูล เดินทางไปฉีดวัคซีน อีก 2 เข็ม ที่สหรัฐฯ ทั้งๆ ที่ได้รับวัคซีนครบโดสแล้วจากประเทศไทย[[#_ftn10|[10]]] นอกจากนั้นแล้วก็ยังมี หนิง-ศรัยฉัตร จีระแพทย์ ติ๊ก-อภิภาวดี สนิทวงศ์ ณ อยุธยา ของขวัญ ฟูจิตนิรันดร์[[#_ftn11|[11]]] ซอ จียอน ดารานักแสดง และฮั่น อิสริยะ ภัทรมานพ ศิลปินนักร้อง นักแสดง[[#_ftn12|[12]]] และ มิ้นท์  มณฑล กสานติกุล บล็อคเกอร์และเจ้าของช่องยูทูป I Roam Alone ซึ่งรายหลังนี้ระบุว่า “ถ้าประเทศเราเองมีการจัดการที่ดี มีวัคซีนให้เลือกและเข้าถึงทุกคนอย่างมีประสิทธิภาพ มิ้นท์ก็คงได้ฉีดตั้งแต่ก่อนเดินทาง และทุกคนก็คงได้กำลังเริ่มต้นกลับมาใช้ชีวิตได้แบบเดิม”[[#_ftn13|[13]]]

 

'''ทัวร์วัคซีนกับความเหลื่อมล้ำด้านสาธารณสุข'''

            จากข้อมูลของบริษัท Globaldata ผู้ให้บริการด้านข้อมูลระบุว่า มีประชากรทั่วโลกเพียงร้อยละ 6เท่านั้นที่ไม่ได้เป็นกังวลเกี่ยวกับผลกระทบของสถานการณ์การแพร่ระบาดของโควิด-19 ขณะที่อีกร้อยละ 94 กังวลถึงผลกระทบไม่ทางใดก็ทางหนึ่ง Johanna Bonhill-Smith นักวิเคราะห์จากบริษัทดังกล่าวเสริมว่า “กลุ่มคนที่ร่ำรวยที่สุดในประเทศยากจนจะสามารถเข้าถึงวัคซีนได้ในตอนนี้เพียงเพราะพวกเขาสามารถมีกำลังจ่ายในการเดินทาง นี่ทำให้เกิดข้อถกเถียงขึ้นว่าประเทศที่ส่งเสริมทัวร์วัคซีนควรบริจาควัคซีนส่วนเกินแทนที่จะเสนอให้กับนักท่องเที่ยวที่ร่ำรวย"[[#_ftn14|[14]]] ปฏิเสธไม่ได้ว่าทัวร์วัคซีนนำเสนอทางเลือกและโอกาสให้กับประชากรระดับบนของสังคม แต่ขณะเดียวกันก็สะท้อนความเหลื่อมล้ำในการเข้าถึงวัคซีนและบริการสาธารณสุข ในหมู่ประชากรส่วนใหญ่ของประเทศรายได้ปานกลางและประเทศยากจน ที่นอกจากจะต้องเผชิญกับความยากลำบากภายใต้มาตรการล็อคดาวน์ของรัฐแล้ว ยังมีข้อจำกัดที่จะได้รับวัคซีนคุณภาพซึ่งเป็นที่ต้องการ จากทั่วโลก ตัวอย่างเช่น ในสาธารณรัฐประชาธิปไตยคองโก จำนวนวัคซีนป้องกันโควิด-19 มีเพียง 3.5 โดสต่อประชากร 1,000 คน ขณะที่ในสหรัฐฯ จำนวนวัคซีนมีถึง 1,115 โดสต่อประชากร 1,000 คน (ข้อมูล ณ วันที่ 28 สิงหาคม 2564)[[#_ftn15|[15]]] กล่าวได้ว่า ในด้านหนึ่ง สถานการณ์วัคซีนฉายภาพความเหลื่อมล้ำ ด้านสาธารณสุขระหว่างประเทศที่ร่ำรวยกับประเทศกำลังพัฒนา ในอีกด้านหนึ่ง ทัวร์วัคซีนก็ตอกย้ำ ความเหลื่อมล้ำในการเข้าถึงวัคซีนคุณภาพในหมู่ประชากรของประเทศกำลังพัฒนาด้วยกันเอง

 

'''บรรณานุกรม'''

“Bali vaccine vacations to offer global visitors a beach and a jab." '''Nikkei Asia''' (June 29, 2021). Available <https://asia.nikkei.com/Spotlight/Coronavirus/COVID-vaccines/Bali-vaccine-vacations-to-offer-global-visitors-a-beach-and-a-jab>. Accessed October 11, 2021.

“Serbia’s New Tourism Boom: From Russia to Belgrade for Jabs." '''Balkan Insight''' (October 6, 2021). Available <https://balkaninsight.com/2021/10/06/serbias-new-tourism-boom-from-russia-to-belgrade-for-jabs/>. Accessed October 9, 2021.

“The concept of ‘vaccine tourism’ is a double-edged sword." '''Airport Technology''' (August 31, 2021). Available <https://www.airport-technology.com/comment/vaccine-tourism-double-edged/>. Accessed October 11, 2021.

“These Countries Are Now Offering COVID-19 Vaccines for Tourists." '''Schengen Visa Info''' (July 13, 2021). Available <https://www.schengenvisainfo.com/news/these-countries-are-now-offering-covid-19-vaccines-for-tourists/>. Accessed October 10, 2021.

“Vaccine tourism is a double-edged sword, says GlobalData." '''Hospitality Net''' (September 9, 2021). Available <https://www.hospitalitynet.org/news/4106345.html>. Accessed October 10, 2021.

“เป๊ก สัณณ์ชัย ฉีดวัคซีนเข็มที่ 5 มาครบทุกยี่ห้อ จะตายมั้ย คอยติดตาม." '''ไทยรัฐออนไลน์''' (23 สิงหาคม 2564). เข้าถึงจาก <https://www.thairath.co.th/entertain/news/2174260>. เมื่อวันที่ 9 ตุลาคม 2564.

“โควิด-19: อย. ส่งหนังสือห้ามโฆษณาทัวร์เที่ยวอเมริกาพ่วงฉีดวัคซีน เหตุผิด พ.ร.บ. ยา." '''บีบีซีไทย''' (16 มิถุนายน 2564).  เข้าถึงจาก <https://www.bbc.com/thai/thailand-57494463>. เมื่อวันที่ 10 ตุลาคม 2564.

“ไม่ไหวแล้ว! เซเลบฯ เมืองไทยกลัวโควิด บินลัดฟ้าไปฉีดวัคซีนที่อเมริกา." '''ผู้จัดการออนไลน์''' (9 กรกฎาคม 2564). เข้าถึงจาก <https://mgronline.com/celebonline/detail/9640000066639>. เมื่อวันที่ 9 ตุลาคม 2564.

““จียอน” ควง “ฮั่น” บินไปอเมริกา รีวิวหลังฉีด “โมเดอร์นา” สำหรับคนไทยที่จองเข็ม 3." '''ไทยรัฐออนไลน์''' (29 กรกฎาคม 2564). เข้าถึงจาก <https://www.thairath.co.th/entertain/news/2151780>. เมื่อวันที่ 10 ตุลาคม 2564.

“ทางเลือกใหม่? ทัวร์ฉีดวัคซีน เจาะลูกค้ากระเป๋าหนัก-วีซ่าพร้อมเดินทาง." '''กรุงเทพธุรกิจออนไลน์''' (5 พฤษภาคม 2564). เข้าถึงจาก <https://www.bangkokbiznews.com/news/936038>. เมื่อวันที่ 9 ตุลาคม 2564.

“มิ้นท์ I Roam Alone เผยเหตุผล ทำไมเลือกฉีดวัคซีนไฟเซอร์ที่อเมริกา." '''ประชาชาติธุรกิจออนไลน์''' (26 พฤษภาคม 2564). เข้าถึงจาก <https://www.prachachat.net/social-media-viral/news-677161>. เมื่อวันที่ 10 ตุลาคม 2564.
<div>อ้างอิง
----
<div id="ftn1">
[[#_ftnref1|[1]]] "Vaccine tourism is a double-edged sword, says GlobalData," '''Hospitality Net''' (September 9, 2021). Available <https://www.hospitalitynet.org/news/4106345.html>. Accessed October 10, 2021.
</div> <div id="ftn2">
[[#_ftnref2|[2]]] "The concept of ‘vaccine tourism’ is a double-edged sword," '''Airport Technology''' (August 31, 2021). Available <https://www.airport-technology.com/comment/vaccine-tourism-double-edged/>. Accessed October 11, 2021.
</div> <div id="ftn3">
[[#_ftnref3|[3]]] "These Countries Are Now Offering COVID-19 Vaccines for Tourists," '''Schengen Visa Info''' (July 13, 2021). Available <https://www.schengenvisainfo.com/news/these-countries-are-now-offering-covid-19-vaccines-for-tourists/>. Accessed October 10, 2021.
</div> <div id="ftn4">
[[#_ftnref4|[4]]] "These Countries Are Now Offering COVID-19 Vaccines for Tourists," '''Schengen Visa Info''' (July 13, 2021). Available <https://www.schengenvisainfo.com/news/these-countries-are-now-offering-covid-19-vaccines-for-tourists/>. Accessed October 10, 2021.
</div> <div id="ftn5">
[[#_ftnref5|[5]]] "Bali vaccine vacations to offer global visitors a beach and a jab," '''Nikkei Asia''' (June 29, 2021). Available <https://asia.nikkei.com/Spotlight/Coronavirus/COVID-vaccines/Bali-vaccine-vacations-to-offer-global-visitors-a-beach-and-a-jab>. Accessed October 11, 2021.
</div> <div id="ftn6">
[[#_ftnref6|[6]]] "These Countries Are Now Offering COVID-19 Vaccines for Tourists," '''Schengen Visa Info''' (July 13, 2021). Available <https://www.schengenvisainfo.com/news/these-countries-are-now-offering-covid-19-vaccines-for-tourists/>. Accessed October 10, 2021.
</div> <div id="ftn7">
[[#_ftnref7|[7]]] "Serbia’s New Tourism Boom: From Russia to Belgrade for Jabs," '''Balkan Insight''' (October 6, 2021). Available <https://balkaninsight.com/2021/10/06/serbias-new-tourism-boom-from-russia-to-belgrade-for-jabs/>. Accessed October 9, 2021.
</div> <div id="ftn8">
[[#_ftnref8|[8]]] "ทางเลือกใหม่? ทัวร์ฉีดวัคซีน เจาะลูกค้ากระเป๋าหนัก-วีซ่าพร้อมเดินทาง," '''กรุงเทพธุรกิจออนไลน์''' (5 พฤษภาคม 2564). เข้าถึงจาก <https://www.bangkokbiznews.com/news/936038>. เมื่อวันที่ 9 ตุลาคม 2564.
</div> <div id="ftn9">
[[#_ftnref9|[9]]] "โควิด-19: อย. ส่งหนังสือห้ามโฆษณาทัวร์เที่ยวอเมริกาพ่วงฉีดวัคซีน เหตุผิด พ.ร.บ. ยา," '''บีบีซีไทย''' (16 มิถุนายน 2564).  เข้าถึงจาก <https://www.bbc.com/thai/thailand-57494463>. เมื่อวันที่ 10 ตุลาคม 2564.
</div> <div id="ftn10">
[[#_ftnref10|[10]]] "เป๊ก สัณณ์ชัย ฉีดวัคซีนเข็มที่ 5 มาครบทุกยี่ห้อ จะตายมั้ย คอยติดตาม," '''ไทยรัฐออนไลน์''' (23 สิงหาคม 2564). เข้าถึงจาก <https://www.thairath.co.th/entertain/news/2174260>. เมื่อวันที่ 9 ตุลาคม 2564.
</div> <div id="ftn11">
[[#_ftnref11|[11]]] "ไม่ไหวแล้ว! เซเลบฯ เมืองไทยกลัวโควิด บินลัดฟ้าไปฉีดวัคซีนที่อเมริกา," '''ผู้จัดการออนไลน์''' (9 กรกฎาคม 2564). เข้าถึงจาก <https://mgronline.com/celebonline/detail/9640000066639>. เมื่อวันที่ 9 ตุลาคม 2564.
</div> <div id="ftn12">
[[#_ftnref12|[12]]] "“จียอน” ควง “ฮั่น” บินไปอเมริกา รีวิวหลังฉีด “โมเดอร์นา” สำหรับคนไทยที่จองเข็ม 3," '''ไทยรัฐออนไลน์''' (29 กรกฎาคม 2564). เข้าถึงจาก <https://www.thairath.co.th/entertain/news/2151780>. เมื่อวันที่ 10 ตุลาคม 2564.
</div> <div id="ftn13">
[[#_ftnref13|[13]]] "มิ้นท์ I Roam Alone เผยเหตุผล ทำไมเลือกฉีดวัคซีนไฟเซอร์ที่อเมริกา," '''ประชาชาติธุรกิจออนไลน์''' (26 พฤษภาคม 2564). เข้าถึงจาก <https://www.prachachat.net/social-media-viral/news-677161>. เมื่อวันที่ 10 ตุลาคม 2564.
</div> <div id="ftn14">
[[#_ftnref14|[14]]] "Vaccine tourism is a double-edged sword, says GlobalData," '''Hospitality Net''' (September 9, 2021). Available <https://www.hospitalitynet.org/news/4106345.html>. Accessed October 10, 2021.
</div> <div id="ftn15">
[[#_ftnref15|[15]]] "The concept of ‘vaccine tourism’ is a double-edged sword," '''Airport Technology''' (August 31, 2021). Available <https://www.airport-technology.com/comment/vaccine-tourism-double-edged/>. Accessed October 11, 2021.
</div> </div>

ทัวร์วัคซีน - ประวัติรุ่นแก้ไข

Trikao เมื่อ 03:51, 14 มีนาคม 2566

Apirom เมื่อ 09:09, 26 พฤศจิกายน 2564

Apirom: สร้างหน้าด้วย " '''ทัวร์วัคซีน''' ผู้เรียบเรียง รองศาสตราจารย์ ดร.อรรถสิท..."