กระบวนการลูกขุนพลเมือง (Citizens’ juries) - ประวัติรุ่นแก้ไข

Trikao เมื่อ 06:12, 17 กุมภาพันธ์ 2566

2023-02-17T06:12:03Z

←รุ่นแก้ไขก่อนหน้า		รุ่นแก้ไขเมื่อ 13:12, 17 กุมภาพันธ์ 2566
บรรทัดที่ 6:		บรรทัดที่ 6:


	'''กระบวนการลูกขุนพลเมือง (~~''''''~~Citizens’ juries)'''		'''กระบวนการลูกขุนพลเมือง (Citizens’ juries)'''

	กระบวนการลูกขุนพลเมืองเป็นเทคนิคที่ใช้ในสหรัฐอเมริกา มาตั้งแต่ทศวรรษที่ 1970s พัฒนาขึ้นโดย เนด ครอสบี (Ned Crosby) ที่พยายามแสวงหาวิธีการในการยกระดับกระบวนการประชาธิปไตยโดยเฉพาะในเรื่องการตัดสินใจสาธารณะที่เกิดความเห็นไม่ตรงกันระหว่างผู้เชี่ยวชาญต่าง ๆ ในการออกกฎหมาย และนำวิธีการที่ต่อมาเรียกว่า '''“ลูกขุนพลเมือง”''' นั้น ไปใช้อย่างแพร่หลายในด้านการเกษตร การจัดการทรัพยากรน้ำและนโยบายสวัสดิการในระดับมลรัฐ และนโยบายการปฏิรูประบบสาธารณสุขในระดับชาติ การจัดสรรงบประมาณของประเทศ ลูกขุนพลเมืองจึงถือเป็นกระบวนการที่อาศัยแนวคิด[[ประชาธิปไตยแบบปรึกษาหารือ_(deliberative_democracy)\|ประชาธิปไตยแบบปรึกษาหารือ]]ที่ได้รับความนิยมมากกระบวนการหนึ่ง[[#_ftn1\|[1]]]		กระบวนการลูกขุนพลเมืองเป็นเทคนิคที่ใช้ในสหรัฐอเมริกา มาตั้งแต่ทศวรรษที่ 1970s พัฒนาขึ้นโดย เนด ครอสบี (Ned Crosby) ที่พยายามแสวงหาวิธีการในการยกระดับกระบวนการประชาธิปไตยโดยเฉพาะในเรื่องการตัดสินใจสาธารณะที่เกิดความเห็นไม่ตรงกันระหว่างผู้เชี่ยวชาญต่าง ๆ ในการออกกฎหมาย และนำวิธีการที่ต่อมาเรียกว่า '''“ลูกขุนพลเมือง”''' นั้น ไปใช้อย่างแพร่หลายในด้านการเกษตร การจัดการทรัพยากรน้ำและนโยบายสวัสดิการในระดับมลรัฐ และนโยบายการปฏิรูประบบสาธารณสุขในระดับชาติ การจัดสรรงบประมาณของประเทศ ลูกขุนพลเมืองจึงถือเป็นกระบวนการที่อาศัยแนวคิด[[ประชาธิปไตยแบบปรึกษาหารือ_(deliberative_democracy)\|ประชาธิปไตยแบบปรึกษาหารือ]]ที่ได้รับความนิยมมากกระบวนการหนึ่ง[[#_ftn1\|[1]]]
บรรทัดที่ 58:		บรรทัดที่ 58:
	[[#_ftnref10\|[10]]] สำนักงานคณะกรรมการสุขภาพแห่งชาติ. (2562). สถานการณ์ นโยบาย มาตรการและกลไก เพื่อนโยบายสาธารณะรองรับสังคมสูงวัยของประเทศไทย. กรุงเทพฯ: บจก. มาตา การพิมพ์, น. 117-118.		[[#_ftnref10\|[10]]] สำนักงานคณะกรรมการสุขภาพแห่งชาติ. (2562). สถานการณ์ นโยบาย มาตรการและกลไก เพื่อนโยบายสาธารณะรองรับสังคมสูงวัยของประเทศไทย. กรุงเทพฯ: บจก. มาตา การพิมพ์, น. 117-118.
	</div> </div>		</div> </div>
	[[Category:การเมืองภาคพลเมือง]][[Category:การมีส่วนร่วมทางการเมือง]][[Category:สารานุกรม คำศัพท์ต่าง ๆ]]		[[Category:การเมืองภาคพลเมือง]] [[Category:การมีส่วนร่วมทางการเมือง]] [[Category:สารานุกรม คำศัพท์ต่าง ๆ]]

Trikao: สร้างหน้าด้วย " '''ผู้เรียบเรียง''' ''':''' ผู้ช่วยศาสตราจารย์ ดร.วิชุดา สาธิต..."

2023-02-17T06:11:05Z

สร้างหน้าด้วย " '''ผู้เรียบเรียง''' ''':''' ผู้ช่วยศาสตราจารย์ ดร.วิชุดา สาธิต..."

หน้าใหม่

'''ผู้เรียบเรียง''' ''':''' ผู้ช่วยศาสตราจารย์ ดร.วิชุดา สาธิตพร

'''ผู้ทรงคุณวุฒิประจำบทความ''' ''':''' รองศาสตราจารย์ ดร.นิยม รัฐอมฤต

 

'''กระบวนการลูกขุนพลเมือง (''''''Citizens’ juries)'''

          กระบวนการลูกขุนพลเมืองเป็นเทคนิคที่ใช้ในสหรัฐอเมริกา มาตั้งแต่ทศวรรษที่ 1970s พัฒนาขึ้นโดย เนด ครอสบี (Ned Crosby) ที่พยายามแสวงหาวิธีการในการยกระดับกระบวนการประชาธิปไตยโดยเฉพาะในเรื่องการตัดสินใจสาธารณะที่เกิดความเห็นไม่ตรงกันระหว่างผู้เชี่ยวชาญต่าง ๆ ในการออกกฎหมาย และนำวิธีการที่ต่อมาเรียกว่า '''“ลูกขุนพลเมือง”''' นั้น ไปใช้อย่างแพร่หลายในด้านการเกษตร การจัดการทรัพยากรน้ำและนโยบายสวัสดิการในระดับมลรัฐ และนโยบายการปฏิรูประบบสาธารณสุขในระดับชาติ การจัดสรรงบประมาณของประเทศ ลูกขุนพลเมืองจึงถือเป็นกระบวนการที่อาศัยแนวคิด[[ประชาธิปไตยแบบปรึกษาหารือ_(deliberative_democracy)|ประชาธิปไตยแบบปรึกษาหารือ]]ที่ได้รับความนิยมมากกระบวนการหนึ่ง[[#_ftn1|[1]]]

          การจัดกระบวนการลูกขุนพลเมือง จะมีการคัดเลือกผู้เข้าร่วม จำนวน 12-24 คน ที่จะมีบทบาทเป็นคณะลูกขุน (juries) และมีระยะเวลาในการทำงานหลายวัน สำหรับการพิจารณาแต่ละกรณี จะมีหลักเกณฑ์ต่าง ๆ เช่น ผู้ที่ถูกคัดเลือกเป็นลูกขุน จะเป็นตัวแทนระดับย่อยของชุมชน (microcosm of the community) ได้แก่ จากหมู่บ้าน เมืองและประเทศ โดยเป็นตัวแทนของอายุ เพศ การศึกษา ถิ่นที่อยู่อาศัย คณะลูกขุนจะนั่งฟังการให้การของพยานฝ่ายต่าง ๆ ที่มาให้การ เช่น หน่วยงานเจ้าของโครงการ ผู้ที่ได้รับความเดือดร้อนจากโครงการ ผู้เชี่ยวชาญที่จะให้แง่มุมทางเทคนิควิชาการ เป็นต้น วัตถุประสงค์ในการจัดคณะลูกขุนพลเมืองก็เพื่อต้องการสร้างความสมดุล ทั้งในด้านผู้เข้าร่วมเป็นคณะลูกขุน พยาน การใช้เวลาให้ปากคำของแต่ละฝ่าย เป็นต้น หลังจากรับฟังคำให้การอย่างทั่วถึงแล้ว จะมีการอภิปรายโดยใช้เหตุผลและมีการตัดสินใจร่วมกันในหมู่คณะลูกขุนเพื่อจัดทำข้อเสนอแนะต่อประเด็นปัญหาที่ได้รับมอบหมายนั้น[[#_ftn2|[2]]] คณะลูกขุนพลเมือง จึงเป็นการสะท้อนให้เห็นหลักการของประชาธิปไตยแบบปรึกษาหารือที่เชื่อว่าพลเมืองธรรมดาๆ ที่มาจากการสุ่มเลือก สามารถใช้เหตุผลในการตัดสินใจอย่างเสมอภาคเท่าเทียมผ่านการได้รับข้อมูลที่เพียงพอและรอบด้าน

          กระบวนการลูกขุนพลเมือง เป็นวิธีการหนึ่งซึ่งมีประสิทธิภาพในการจะนำประชาชนเข้ามามีส่วนร่วมในการเสนอทางออกให้กับประเด็นปัญหาสาธารณะโดยผ่านกระบวนการรับฟังข้อมูลและความคิดเห็นอย่างละเอียดรอบด้านและมีการพิจารณาหารือร่วมกันอย่างรอบคอบ คุณลักษณะพิเศษของกระบวนการลูกขุนพลเมือง คือ การใช้เทคนิคทางสถิติในการสุ่มเลือกคณะลูกขุนจากกลุ่มประชากรทั้งหมดที่เกี่ยวข้องกับประเด็นที่จะนำเข้าสู่การพิจารณา ด้วยวิธีการคัดเลือกอย่างเป็นระบบตามหลักความน่าจะเป็นทางสถิติ คณะลูกขุนจึงมีความเป็นตัวแทนของสาธารณะในภาพกว้างได้เป็นอย่างดี นอกจากนี้ การจัดให้มีผู้ให้ข้อมูลแก่ลูกขุนที่เรียกว่าพยานเข้ามาช่วยฉายภาพและแสดงทัศนะมุมมองที่หลาหลายแก่ลูกขุน มีการวางพยานอย่างถ่วงดุลน้ำหนักกันให้พยานเป็นตัวแทนของข้อมูลและความคิดเห็นที่รอบด้าน เปิดโอกาสให้ลูกขุนซักถาม และพูดคุยกับพยานได้อย่างเต็มที่ทำให้ลูกขุนมีโอกาสเข้าถึงข้อมูลที่เกี่ยวข้องกับการตัดสินใจได้อย่างลึกซึ้ง ยิ่งไปกว่านั้น ตลอดทั้งกระบวนการคณะลูกขุนพลเมืองยังมีโอกาสได้ร่วมกันไตร่ตรองผ่านรูปแบบการสนทนา พูดคุย และปรึกษาหารือหลากหลายรูปแบบ เพื่อให้ลูกขุนมีเวลามากพอสำหรับการพิจารณาข้อมูลที่ได้รับ ตลอดจนทุก ๆ ความเห็นของลูกขุนแต่ละคนอย่างละเอียดถี่ถ้วน

          โครงสร้างในการทำงานสำหรับการจัดกระบวนการลูกขุนพลเมืองมีองค์ประกอบหลัก[[#_ftn3|[3]]] ดังนี้

          (1) '''คณะกรรมการที่ปรึกษา (Advisory Committee)''' จำนวน 4-10 คน ซึ่งเป็นผู้มีความรู้ในประเด็นที่ต้องการให้มีการไตร่ตรองร่วมกัน เป็นตัวแทนมุมมองและความคิดที่หลากหลาย และสามารถเข้ามาช่วยให้แง่คิดและแจกแจงรายละเอียดสำคัญ ๆ เกี่ยวกับประเด็นได้ โดยในกระบวนการ คณะกรรมการที่ปรึกษาจะทำหน้าที่เป็นผู้ให้คำปรึกษาในเรื่องที่เกี่ยวกับการตั้งประเด็น วาระและการคัดเลือกพยาน

          (2) '''การคัดเลือกคณะลูกขุน (Jury Selection)''' คณะลูกขุนพลเมืองมาจากการคัดเลือกโดยการสุ่มตัวอย่างจากประชากรกลุ่มต่าง ๆ เพื่อให้คณะลูกขุนเป็นตัวแทนของประชาชนในประเด็นที่ต้องการให้มีการไตร่ตรองร่วมกันโดยภาพรวมได้อย่างแท้จริง โดยในการสุ่มตัวอย่างนั้นมักจะคำนึงถึงตัวแปรพื้นฐานทางประชากรศาสตร์ 5 ตัวแปร ได้แก่ เพศ อายุ ระดับการศึกษา ชาติพันธุ์ และที่อยู่อาศัยตามภูมิศาสตร์ และตัวแปรเชิงทัศนคติที่เกี่ยวข้องกับประเด็นที่จะนำเข้าสู่กระบวนการปรึกษาหารือสาธารณะอีก 1 ตัวแปร (ซึ่งส่วนใหญ่จะเป็นตัวแปรที่ได้จากคำแนะนำของคณะกรรมการที่ปรึกษา)

          (3) '''การคัดเลือกพยาน (Witness Selection)''' ประกอบไปด้วยผู้ให้ข้อมูลที่เป็นกลาง ผู้มีส่วนได้ส่วนเสีย และผู้ขับเคลื่อนผลักดันประเด็นสาธารณะที่เกี่ยวข้องจากภาคส่วนต่าง ๆ ซึ่งได้รับการเลือกสรรอย่างระมัดระวังเพื่อนำเสนอภาพของประเด็นที่มีความสมบูรณ์และถ่วงดุลกัน โดยบทบาทหลักของพยานในกระบวนการลูกขุนพลเมือง คือ การอธิบายจุดยืนของตนเอง ดังนั้น คณะทำงานจะต้องมั่นใจว่าคณะลูกขุนจะได้รับฟังพยานจากหลากหลายกลุ่ม และเป็นตัวแทนของมุมมองที่แตกต่างกันในประเด็นปัญหาที่นำมาพิจารณา

          (4) '''การตั้งประเด็น (Charge)'''[[#_ftn4|[4]]] เป็นสิ่งที่คณะลูกขุนพลเมืองได้รับมอบหมาย ซึ่งมักจะอยู่ในรูปของคำถามหรือชุดของคำถามที่ลูกขุนจะต้องพิจารณาและตอบ ประเด็นหรือชุดคำถามจะเป็นตัวกำหนดขอบเขตของการดำเนินกระบวนการ และเป็นตัวช่วยชี้แนะแนวทางในการทำงานของลูกขุนและการให้การของพยาน ประเด็นหรือชุดคำถามจึงเป็นองค์ประกอบที่มีความสำคัญต่อการดำเนินกระบวนการให้เป็นไปอย่างราบรื่น ในลักษณะที่จะช่วยให้ลูกขุนมีกรอบในการพิจารณาประเด็นปัญหาและสามารถพัฒนาข้อเสนอแนะได้อย่างเหมาะสม ดังนั้น จึงจำเป็นต้องมีการเอาใจใส่ในการกำหนดประเด็นหรือชุดคำถามสำหรับการพิจารณาในกระบวนการไม่ให้กว้างหรือแคบจนเกินไป

          (5) '''ขั้นตอนการรับฟัง (Hearings)''' คณะทำงาน (project staff) จะวางวาระ (agenda) ของการรับฟังอย่างรอบคอบ ซึ่งรวมถึงการวางลำดับของพยาน ช่วงเวลาของการพิจารณาไตร่ตรองช่วงพักรับประทานอาหารและช่วงพักผ่อน เป็นต้น ซึ่งโดยทั่วไป กระบวนการลูกขุนพลเมืองมักจัดให้มีขั้นตอนการรับฟัง เป็นระยะเวลา 5 วันต่อเนื่องกัน คณะทำงานต้องกำหนดให้ชัดเจนว่าจะต้องทำอะไรบ้างในแต่ละวัน

          (6) '''ข้อเสนอแนะ (Recommendation)''' ในตอนบ่ายของวันสุดท้ายของการจัดกระบวนการรับฟัง คณะลูกขุนพลเมืองจะออกรายงานขั้นต้นที่มีเนื้อหาประกอบด้วยข้อค้นพบและข้อเสนอแนะที่เปิดเผยต่อสาธารณะได้ โดยคณะลูกขุนจะส่งตัวแทนออกมานำเสนอข้อเสนอแนะต่อที่ประชุมซึ่งมีผู้เข้าร่วมตั้งแต่ผู้ให้การสนับสนุนโครงการ ประชาชนที่สนใจ ไปจนถึงสื่อมวลชนและเจ้าหน้าที่ของรัฐ หลังจากนั้นภายใน 3 สัปดาห์ รายงานฉบับสมบูรณ์ (final report) ซึ่งมีข้อมูลเพิ่มเติมเกี่ยวกับโครงการ และข้อเสนอแนะของคณะลูกขุนในประเด็นที่พิจารณา ที่มีการกลั่นกรองในเชิงเนื้อหาและภาษา รวมทั้งได้รับการรับรองจากคณะลูกขุน จะถูกนำเผยแพร่ต่อสาธารณชนทั่วไป

          (7) '''การประเมินผลกระบวนการ (Evaluation)''' ลูกขุนพลเมืองจะเป็นผู้ประเมินกระบวนการและการทำงานส่วนต่าง ๆ รวมไปถึงคณะทำงาน โดยสิ่งสำคัญที่สุดที่กระบวนการต้องการเสียงสะท้อนจากลูกขุนแต่ละคน คือ ความรู้สึกต่อกระบวนการ โดยเฉพาะความรู้สึกว่ากระบวนการมีอคติแอบแฝงอยู่หรือไม่ ผลของการประเมินและความคิดเห็นของลูกขุนแต่ละคนจะถูกบรรจุเป็นเนื้อหาส่วนหนึ่งของรายงานฉบับสมบูรณ์ด้วย

          หลายทศวรรษที่ผ่านมา กระบวนการลูกขุนพลเมืองมีการนำไปใช้อย่างแพร่หลายในหลายประเทศตั้งแต่ อังกฤษ สวีเดน เอสโทเนีย เนเธอร์แลนด์ แคนาดา สหรัฐอเมริกา บางเมืองในอินเดีย ออสเตรเลีย บราซิล นิวซีแลนด์ เกาหลีใต้ ครอบคลุมขอบเขตการพิจารณาปัญหาของเมืองขนาดเล็ก ๆ ไปจนถึงปัญหาระหว่างประเทศอย่างการจัดการลุ่มน้ำในสวีเดน เอสโทเนีย และเนเธอร์แลนด์ ผลลัพธ์ที่ได้จากกระบวนการมีการนำไปใช้ในกระบวนการตัดสินใจสาธารณะค่อนข้างหลากหลาย เช่น การกำหนดวิสัยทัศน์การพัฒนาเมืองในมุมกว้าง การวางแผนงบประมาณของเมืองหรือหาคำตอบเฉพาะเรื่องอย่างปัญหาอาหารดัดแปลงพันธุกรรม และในประเทศอังกฤษ รัฐบาลนายกอร์ดอน บราวน์ ก็รับไปเป็นส่วนหนึ่งของนโยบาย '''“new politics"'''[[#_ftn5|[5]]] อย่างไรก็ตาม การนำกระบวนการลูกขุนพลเมืองไปใช้ในช่วงหลายปีที่ผ่านมาเริ่มมีการปรับปรุงกระบวนการที่แตกต่างไปจากกระบวนการต้นแบบ เช่น การเพิ่มขนาดของผู้เข้าร่วมกระบวนการในฐานะคณะลูกขุนพลเมืองเป็นจำนวนหลายสิบคนจนถึงหลักร้อยคน[[#_ftn6|[6]]] การเพิ่มจำนวนการจัดเวทีลูกขุนพลเมืองในประเด็นเดียวกันหลายครั้งเพื่อเพิ่มความกระจายตัวในเชิงพื้นที่และลดช่วงเวลาในการดำเนินกระบวนการให้สั้นลง[[#_ftn7|[7]]] และการนำกระบวนการลูกขุนพลเมืองไปใช้เป็นส่วนหนึ่งของกระบวนการวิจัยเชิงปฏิบัติการแบบมีส่วนร่วมแทนการนำไปใช้เป็นเครื่องมือในการพัฒนาข้อเสนอเชิงนโยบายโดยตรง[[#_ftn8|[8]]] เป็นต้น

          สำหรับประเทศไทย กระบวนการลูกขุนพลเมืองถือเป็นเครื่องมือใหม่ที่มีการนำมาประยุกต์ใช้โดยสถาบันการศึกษาและหน่วยงานด้านสุขภาพเพียงไม่กี่ครั้ง โดยครั้งแรกเป็นการนำกระบวนการนี้มาประยุกต์ใช้ในการศึกษาพัฒนาต้นแบบการบริหารรัฐกิจและการปกครองแบบพิเศษจังหวัดชายแดนภาคใต้ โดยสถาบันวิจัยความขัดแย้งและความหลากหลายทางวัฒนธรรมภาคใต้ มหาวิทยาลัยสงขลานครินทร์ วิทยาเขตปัตตานี (มอ.ปัตตานี)[[#_ftn9|[9]]] ต่อมาสำนักงานคณะกรรมการสุขภาพแห่งชาติ ได้นำกระบวนการลูกขุนพลเมืองมาใช้เป็นเครื่องมือหนึ่งของการทบทวนธรรมนูญสุขภาพแห่งชาติ พ.ศ. 2557 ประเด็นระบบการดูแลระยะยาวในผู้สูงอายุ และได้มีการจัดกระบวนการลูกขุนพลเมืองอีกครั้งในประเด็นการสร้างหลักประกันความมั่นคงในสังคมสูงวัย โดยผลการตัดสินใจ (Verdict) ของคณะลูกขุนพลเมืองจากการจัดกระบวนการดังกล่าว ได้รับการบรรจุเป็นส่วนหนึ่งของ (ร่าง) มิติสุขภาพ: ประเด็นสร้างชุมชนรอบรู้สุขภาพและพัฒนาระบบการดูแลผู้สูงอายุระยะยาว ใน เอกสารหลักสถานการณ์ นโยบาย มาตรการและกลไกเพื่อนโยบายสาธารณะรองรับสังคมสูงวัยของประเทศไทย ของสำนักงานคณะกรรมการสุขภาพแห่งชาติ[[#_ftn10|[10]]]

 
<div>
<span style="font-size:x-large;">'''อ้างอิง'''</span>
<div id="ftn1">
[[#_ftnref1|[1]]] Smith, Graham and Corinne Wale. 2000. Citizens’ Juries and Deliberative Democracy. Political Studies 48 (1): 51-65.
</div> <div id="ftn2">
[[#_ftnref2|[2]]] Crosby, Ned and Doug Nethercut. 2005. Citizens Juries: Creating a Trustworthy Voice of the People. In John Gastil and Peter Levine, (eds). The Deliberative Democracy Handbook: Strategies for Effective Civic Engagement in Twenty-First Century, 111-119. San Francisco: John Wiley & Sons,Inc.
</div> <div id="ftn3">
[[#_ftnref3|[3]]] Jefferson Center (2004) Citizens’ Jury Handbook. Minneapolis MN: Jefferson Center, pp. 5-9.
</div> <div id="ftn4">
[[#_ftnref4|[4]]] การแปลคำว่า charge ว่าประเด็นหรือชุดคำถามในที่นี้เพื่อให้สามารถสื่อความหมายได้ตรงกับอาจไม่ตรงกับความหมายของคำที่ใช้ในกระบวนการตัดสินคดีความตามระบบลูกขุนที่ charge มีความหมายว่า “ข้อหา”
</div> <div id="ftn5">
[[#_ftnref5|[5]]] French, Damien, and Michael Laver. "Participation bias, durable opinion shifts and sabotage through withdrawal in citizens' juries." Political studies 57.2 (2009): 422-450.
</div> <div id="ftn6">
[[#_ftnref6|[6]]] Degeling C, Rychetnik L, Street J, Thomas R, Carter SM. (2017). Influencing health policy through public deliberation: lessons learned from two decades of Citizens'/community juries. Social Science & Medicine 179(April): 166‐171; Mannarini, Terri and Angela Fedi. (2018). Using Quali-Quantitative Indicators for Assessing the Quality of Citizen Participation: A Study on Three Citizen Juries. Social Indicators Research 139(2): 473-490; Street, J., K. Duszynski, S. Krawczyk, A. Braunack-Mayer. (2014). The Use of Citizens' Juries in Health Policy Decision-Making: A Systematic Review. Social Science & Medicine 109(May): 1-9.
</div> <div id="ftn7">
[[#_ftnref7|[7]]] Elstub, S., Drury, S., Escobar, O., & Roberts, J. (2018). Deliberative quality and expertise: uses of evidence in citizens' juries on wind farms. Paper presented at The Deliberative Quality of Communication Conference, 8-9 November 2018, Manheim, Germany.
</div> <div id="ftn8">
[[#_ftnref8|[8]]] Wakeford, T., Pimbert, M., Walcon, E. (2015). Re-fashioning citizens' juries: Participatory democracy in action. In: Bradbury-Huang, H. (ed.) The Sage handbook of action research, 3rd   ed. New York, NY: SAGE, pp. 229–245.
</div> <div id="ftn9">
[[#_ftnref9|[9]]] ดูเพิ่มเติมใน ศรีสมภพ จิตร์ภิรมย์ศรี และคณะ. (2554). โครงการศึกษาพัฒนาต้นแบบการบริหารรัฐกิจและการปกครองแบบพิเศษจังหวัดชายแดนภาคใต้ โดยวิธีการทดสอบกับภาคประชาสังคมและประชาชนทั่วไป. สถาบันวิจัยความขัดแย้งและความหลากหลายทางวัฒนธรรมภาคใต้ มหาวิทยาลัยสงขลานครินทร์ วิทยาเขตปัตตานี เสนอต่อ ศูนย์ศึกษาและพัฒนาสันติวิธี มหาวิทยาลัยมหิดล. (อัดสำเนา)
</div> <div id="ftn10">
[[#_ftnref10|[10]]] สำนักงานคณะกรรมการสุขภาพแห่งชาติ. (2562). สถานการณ์ นโยบาย มาตรการและกลไก เพื่อนโยบายสาธารณะรองรับสังคมสูงวัยของประเทศไทย. กรุงเทพฯ: บจก. มาตา การพิมพ์, น. 117-118.
</div> </div>
[[Category:การเมืองภาคพลเมือง]][[Category:การมีส่วนร่วมทางการเมือง]][[Category:สารานุกรม คำศัพท์ต่าง ๆ]]