กรมวัง - ประวัติรุ่นแก้ไข

Apirom เมื่อ 06:58, 19 ธันวาคม 2560

2017-12-19T06:58:53Z

←รุ่นแก้ไขก่อนหน้า		รุ่นแก้ไขเมื่อ 13:58, 19 ธันวาคม 2560
บรรทัดที่ 1:		บรรทัดที่ 1:

	ผู้เรียบเรียง :  ดร.โดม ไกรปกรณ์		ผู้เรียบเรียง :  ดร.โดม ไกรปกรณ์

	ผู้ทรงคุณวุฒิประจำบทความ <span dir="RTL">:  </span> รศ.ดร.นิยม รัฐอมฤต		ผู้ทรงคุณวุฒิประจำบทความ <span dir="RTL">:  </span> รศ.ดร.นิยม รัฐอมฤต
บรรทัดที่ 8:		บรรทัดที่ 8:
	'''กรมวัง'''		'''กรมวัง'''

	ในสมัยสมเด็จพระรามาธิบดีที่ 1 (พระเจ้าอู่ทอง) ปฐมกษัตริย์แห่งกรุงศรีอยุธยาได้มีการตั้งขุนนางในการบริหารราชการแผ่นดิน โดยขุนนางตำแหน่งสำคัญในสมัยนั้นได้แก่ตำแหน่ง ~~“จตุสดมภ์”~~ อันประกอบไปด้วย เวียง วัง คลัง นา[[#_ftn1\|[1]]] ขุนนางตำแหน่งกรมวังนี้สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารี ทรงกล่าวไว้ว่า เจ้ากรมวังมียศเป็น ~~“เจ้าพระยาธรรมาธิบดี”~~[[#_ftn2\|[2]]] ~~จากการสืบค้นในกฎมณเฑียรบาลพบว่า~~ เจ้าพระยาธรรมาธิบดีหรือ “ออกญาธารมาธิบดี” ~~ถือศักดินา~~ 10000[[#_ftn3\|[3]]]		ในสมัยสมเด็จพระรามาธิบดีที่ 1 (พระเจ้าอู่ทอง) ปฐมกษัตริย์แห่งกรุงศรีอยุธยาได้มีการตั้งขุนนางใน[[การบริหารราชการแผ่นดิน]] โดยขุนนางตำแหน่งสำคัญในสมัยนั้นได้แก่ตำแหน่ง “[[จตุสดมภ์]]” อันประกอบไปด้วย เวียง วัง คลัง นา[[#_ftn1\|[1]]] ขุนนางตำแหน่งกรมวังนี้สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารี ทรงกล่าวไว้ว่า เจ้ากรมวังมียศเป็น “[[เจ้าพระยาธรรมาธิบดี]]”[[#_ftn2\|[2]]] จากการสืบค้นใน[[กฏมณเฑียรบาล\|กฎมณเฑียรบาล]]พบว่า เจ้าพระยาธรรมาธิบดีหรือ “ออกญาธารมาธิบดี” ถือ[[ศักดินา]] 10000[[#_ftn3\|[3]]]

	สำหรับอำนาจหน้าที่ของกรมวังนี้ พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงมีพระราชาธิบายว่า กรมวังเป็นเสนาบดีในพระราชวัง เป็นพนักงานที่จะจัดการพระราชพิธีต่างๆ ได้บังคับบัญชาข้าราชการฝ่ายหน้าซึ่งมีตำแหน่งอยู่ในพระบรมมหาราชวังชั้นในและข้าราชการฝ่ายในทั่วไป รวมทั้งมีอำนาจที่จะตั้งศาลชำระความซึ่งเกี่ยวข้องกับกรมกองต่างๆ[[#_ftn4\|[4]]]  โดยอำนาจหน้าที่ที่เป็นหัวหน้าในพระราชสำนักและดูแลเรื่องศาลยุติธรรมนี้เอง เสนาบดีกรมวังจึงมีอีกนามหนึ่งว่า “ธรรมาธิกรณ์”[[#_ftn5\|[5]]]		สำหรับอำนาจหน้าที่ของกรมวังนี้ พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงมีพระราชาธิบายว่า กรมวังเป็นเสนาบดีในพระราชวัง เป็นพนักงานที่จะจัดการพระราชพิธีต่างๆ ได้บังคับบัญชาข้าราชการฝ่ายหน้าซึ่งมีตำแหน่งอยู่ในพระบรมมหาราชวังชั้นในและข้าราชการฝ่ายในทั่วไป รวมทั้งมีอำนาจที่จะตั้งศาลชำระความซึ่งเกี่ยวข้องกับกรมกองต่างๆ[[#_ftn4\|[4]]]  โดยอำนาจหน้าที่ที่เป็นหัวหน้าในพระราชสำนักและดูแลเรื่อง[[ศาลยุติธรรม]]นี้เอง เสนาบดีกรมวังจึงมีอีกนามหนึ่งว่า “ธรรมาธิกรณ์”[[#_ftn5\|[5]]]

	ด้วยอำนาจหน้าที่หลายด้าน  ดังนั้นเสนาบดีกรมวังจึงมีอำนาจควบคุมกรมย่อยๆจำนวนมาก เช่น พระตำรวจวัง, กรมพระราชยาน (ช่างทอง ช่างเงิน ช่างทำเครื่องหอม ช่างทำเครื่องเรือน อยู่ในกรมนี้), กรมอาวุธหลวง, กรมฉางข้าวหลวง, กรมสวนหลวง[[#_ftn6\|[6]]] อีกทั้งยังมีอำนาจในการแต่งตั้งขุนนางสำคัญประจำเมืองต่างๆคือ “ยกกระบัตร” ซึ่งเป็นตัวแทนของพระมหากษัตริย์ไปทำหน้าที่ดูแลความยุติธรรม เป็นเสมือนหัวหน้าศาลในหัวเมืองและทำหน้าที่เป็นเหมือนรองเจ้าเมือง[[#_ftn7\|[7]]]		ด้วยอำนาจหน้าที่หลายด้าน  ดังนั้นเสนาบดีกรมวังจึงมีอำนาจควบคุมกรมย่อยๆจำนวนมาก เช่น พระตำรวจวัง กรมพระราชยาน (ช่างทอง ช่างเงิน ช่างทำเครื่องหอม ช่างทำเครื่องเรือน อยู่ในกรมนี้) กรมอาวุธหลวง กรมฉางข้าวหลวง กรมสวนหลวง[[#_ftn6\|[6]]] อีกทั้งยังมีอำนาจในการแต่งตั้งขุนนางสำคัญประจำเมืองต่างๆคือ “[[ยกกระบัตร]]” ซึ่งเป็นตัวแทนของ[[พระมหากษัตริย์]]ไปทำหน้าที่ดูแลความยุติธรรม เป็นเสมือนหัวหน้าศาลในหัวเมืองและทำหน้าที่เป็นเหมือนรองเจ้าเมือง[[#_ftn7\|[7]]]

	แม้ว่ากรุงศรีอยุธยาจะล่มสลายไปในสงครามคราวเสียกรุงศรีอยุธยา พ.ศ. 2310 แต่การปกครองระบบขุนนางของกรุงศรีอยุธยาได้รับการรื้อฟื้นโดยพระมหากษัตริย์ราชวงศ์ใหม่ ดังนั้นจึงมีการตั้งเสนาบดีกรมวังขึ้นอีกครั้ง เห็นได้จากข้อเท็จจริงที่ว่าในสมัยกรุงรัตนโกสินทร์ มีการแต่งตั้งขุนนางตำแหน่งเสนาบดีกรมวัง ~~ซึ่งได้รับราชทินนาม~~ “ธรรมาธิกรณ์” ได้แก่ เจ้าพระยาธรรมาธิกรณ์ (บุญรอด) และเจ้าพระยาธรรมาธิกรณ์ (สด)  ~~ในสมัยพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก,~~ เจ้าพระยาธรรมาธิกรณ์ (เทศ) ~~ในสมัยพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย,~~ เจ้าพระยาธรรมาธิกรณ์ (สมบุญ) ~~ในสมัยพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว~~ เจ้าพระยาธรรมธิกรณ์ (เสือ) และเจ้าพระยาธรรมาธิกรณ์ (บุญศรี) ~~ในสมัยพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว~~ เจ้าพระยาธรรมาธิกรณ์ (ลมั่ง) ~~ในสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว~~[[#_ftn8\|[8]]]		แม้ว่ากรุงศรีอยุธยาจะล่มสลายไปในสงครามคราวเสียกรุงศรีอยุธยา พ.ศ. 2310 แต่การปกครองระบบขุนนางของกรุงศรีอยุธยาได้รับการรื้อฟื้นโดยพระมหากษัตริย์ราชวงศ์ใหม่ ดังนั้นจึงมีการตั้ง[[เสนาบดีกรมวัง]]ขึ้นอีกครั้ง เห็นได้จากข้อเท็จจริงที่ว่าในสมัย[[กรุงรัตนโกสินทร์]] มีการแต่งตั้งขุนนางตำแหน่งเสนาบดีกรมวัง ซึ่งได้รับ[[ราชทินนาม]] “ธรรมาธิกรณ์” ได้แก่ เจ้าพระยาธรรมาธิกรณ์ (บุญรอด) และเจ้าพระยาธรรมาธิกรณ์ (สด)  ในสมัย[[พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก]] เจ้าพระยาธรรมาธิกรณ์ (เทศ) ในสมัย[[พระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย]] เจ้าพระยาธรรมาธิกรณ์ (สมบุญ) ในสมัย[[พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว]] เจ้าพระยาธรรมธิกรณ์ (เสือ) และเจ้าพระยาธรรมาธิกรณ์ (บุญศรี) ในสมัย[[พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว]] เจ้าพระยาธรรมาธิกรณ์ (ลมั่ง) ในสมัย[[พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว]][[#_ftn8\|[8]]]

	หลังจาก เจ้าพระยาธรรมาธิกรณ์ (ลมั่ง) ถึงแก่อนิจกรรมแล้ว ไม่มีการตั้งขุนนางผู้ใดในราชทินนาม “เจ้าพระยาธรรมาธิกรณ์”  อีกและได้เปลี่ยนกรมวังเป็นกระทรวงวัง ~~ยกเลิกตำแหน่งเสนาบดีจตุสดมภ์~~ (เวียง วังคลัง นา) อย่างไรก็ตาม ในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงโปรดเกล้าฯให้พระยาอนุรักราชมณเฑียรเป็นเสนาบดีกระทรวงวัง แล้วโปรดเกล้าฯให้เป็นพระยาธรรมาธิกรณ์ เมื่อพ.ศ. 2456  พระยาอนุรักษ์ราชมณเฑียรเป็นเสนาบดีกระทรวงวัง แล้วโปรดเกล้าให้เป็นเจ้าพระยาธรรมธิกรณาธิบดี พระยาอนุรักษ์ราชมณเฑียร (ม.ร.ว. ปุ้ม มาลากุล) เป็นขุนนางคนสุดท้ายที่ได้รับราชทินนาม “เจ้าพระยาธรรมาธิกรณ์/เจ้าพระยาธรรมาธิกรณาธิบดี” [[#_ftn9\|[9]]]		หลังจาก เจ้าพระยาธรรมาธิกรณ์ (ลมั่ง) ถึงแก่อนิจกรรมแล้ว ไม่มีการตั้งขุนนางผู้ใดในราชทินนาม “เจ้าพระยาธรรมาธิกรณ์”  อีกและได้เปลี่ยนกรมวังเป็นกระทรวงวัง ยกเลิกตำแหน่ง[[เสนาบดีจตุสดมภ์]] (เวียง วังคลัง นา) อย่างไรก็ตาม ในรัชสมัย[[พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว]] ทรงโปรดเกล้าฯให้พระยาอนุรักษ์ราชมณเฑียรเป็นเสนาบดีกระทรวงวัง แล้วโปรดเกล้าฯให้เป็นพระยาธรรมาธิกรณ์ เมื่อพ.ศ. 2456  พระยาอนุรักษ์ราชมณเฑียรเป็นเสนาบดีกระทรวงวัง แล้วโปรดเกล้าให้เป็นเจ้าพระยาธรรมธิกรณาธิบดี พระยาอนุรักษ์ราชมณเฑียร (ม.ร.ว. ปุ้ม มาลากุล) เป็นขุนนางคนสุดท้ายที่ได้รับราชทินนาม “เจ้าพระยาธรรมาธิกรณ์/เจ้าพระยาธรรมาธิกรณาธิบดี” [[#_ftn9\|[9]]]

	'''บรรณานุกรม'''		'''บรรณานุกรม'''

Apirom: สร้างหน้าด้วย " ผู้เรียบเรียง : ดร.โดม ไกรปกรณ์ ผู้ทรงคุณวุฒิประจำบท..."

2017-12-15T09:35:50Z

สร้างหน้าด้วย " ผู้เรียบเรียง : ดร.โดม ไกรปกรณ์ ผู้ทรงคุณวุฒิประจำบท..."

หน้าใหม่

ผู้เรียบเรียง :  ดร.โดม ไกรปกรณ์

ผู้ทรงคุณวุฒิประจำบทความ <span dir="RTL">:  </span> รศ.ดร.นิยม รัฐอมฤต

----

'''กรมวัง'''

          ในสมัยสมเด็จพระรามาธิบดีที่ 1 (พระเจ้าอู่ทอง) ปฐมกษัตริย์แห่งกรุงศรีอยุธยาได้มีการตั้งขุนนางในการบริหารราชการแผ่นดิน โดยขุนนางตำแหน่งสำคัญในสมัยนั้นได้แก่ตำแหน่ง “จตุสดมภ์” อันประกอบไปด้วย เวียง วัง คลัง นา[[#_ftn1|[1]]] ขุนนางตำแหน่งกรมวังนี้สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารี ทรงกล่าวไว้ว่า เจ้ากรมวังมียศเป็น “เจ้าพระยาธรรมาธิบดี”[[#_ftn2|[2]]] จากการสืบค้นในกฎมณเฑียรบาลพบว่า เจ้าพระยาธรรมาธิบดีหรือ “ออกญาธารมาธิบดี” ถือศักดินา 10000[[#_ftn3|[3]]]

          สำหรับอำนาจหน้าที่ของกรมวังนี้ พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงมีพระราชาธิบายว่า กรมวังเป็นเสนาบดีในพระราชวัง เป็นพนักงานที่จะจัดการพระราชพิธีต่างๆ ได้บังคับบัญชาข้าราชการฝ่ายหน้าซึ่งมีตำแหน่งอยู่ในพระบรมมหาราชวังชั้นในและข้าราชการฝ่ายในทั่วไป รวมทั้งมีอำนาจที่จะตั้งศาลชำระความซึ่งเกี่ยวข้องกับกรมกองต่างๆ[[#_ftn4|[4]]]  โดยอำนาจหน้าที่ที่เป็นหัวหน้าในพระราชสำนักและดูแลเรื่องศาลยุติธรรมนี้เอง เสนาบดีกรมวังจึงมีอีกนามหนึ่งว่า “ธรรมาธิกรณ์”[[#_ftn5|[5]]]

ด้วยอำนาจหน้าที่หลายด้าน  ดังนั้นเสนาบดีกรมวังจึงมีอำนาจควบคุมกรมย่อยๆจำนวนมาก เช่น พระตำรวจวัง, กรมพระราชยาน (ช่างทอง ช่างเงิน ช่างทำเครื่องหอม ช่างทำเครื่องเรือน อยู่ในกรมนี้), กรมอาวุธหลวง, กรมฉางข้าวหลวง, กรมสวนหลวง[[#_ftn6|[6]]] อีกทั้งยังมีอำนาจในการแต่งตั้งขุนนางสำคัญประจำเมืองต่างๆคือ “ยกกระบัตร” ซึ่งเป็นตัวแทนของพระมหากษัตริย์ไปทำหน้าที่ดูแลความยุติธรรม เป็นเสมือนหัวหน้าศาลในหัวเมืองและทำหน้าที่เป็นเหมือนรองเจ้าเมือง[[#_ftn7|[7]]]

แม้ว่ากรุงศรีอยุธยาจะล่มสลายไปในสงครามคราวเสียกรุงศรีอยุธยา พ.ศ. 2310 แต่การปกครองระบบขุนนางของกรุงศรีอยุธยาได้รับการรื้อฟื้นโดยพระมหากษัตริย์ราชวงศ์ใหม่ ดังนั้นจึงมีการตั้งเสนาบดีกรมวังขึ้นอีกครั้ง เห็นได้จากข้อเท็จจริงที่ว่าในสมัยกรุงรัตนโกสินทร์ มีการแต่งตั้งขุนนางตำแหน่งเสนาบดีกรมวัง ซึ่งได้รับราชทินนาม “ธรรมาธิกรณ์” ได้แก่ เจ้าพระยาธรรมาธิกรณ์ (บุญรอด) และเจ้าพระยาธรรมาธิกรณ์ (สด)  ในสมัยพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก, เจ้าพระยาธรรมาธิกรณ์ (เทศ) ในสมัยพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย, เจ้าพระยาธรรมาธิกรณ์ (สมบุญ) ในสมัยพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว เจ้าพระยาธรรมธิกรณ์ (เสือ) และเจ้าพระยาธรรมาธิกรณ์ (บุญศรี) ในสมัยพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว เจ้าพระยาธรรมาธิกรณ์ (ลมั่ง) ในสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว[[#_ftn8|[8]]]

 หลังจาก เจ้าพระยาธรรมาธิกรณ์ (ลมั่ง) ถึงแก่อนิจกรรมแล้ว ไม่มีการตั้งขุนนางผู้ใดในราชทินนาม “เจ้าพระยาธรรมาธิกรณ์”  อีกและได้เปลี่ยนกรมวังเป็นกระทรวงวัง ยกเลิกตำแหน่งเสนาบดีจตุสดมภ์ (เวียง วังคลัง นา) อย่างไรก็ตาม ในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงโปรดเกล้าฯให้พระยาอนุรักราชมณเฑียรเป็นเสนาบดีกระทรวงวัง แล้วโปรดเกล้าฯให้เป็นพระยาธรรมาธิกรณ์ เมื่อพ.ศ. 2456  พระยาอนุรักษ์ราชมณเฑียรเป็นเสนาบดีกระทรวงวัง แล้วโปรดเกล้าให้เป็นเจ้าพระยาธรรมธิกรณาธิบดี พระยาอนุรักษ์ราชมณเฑียร (ม.ร.ว. ปุ้ม มาลากุล) เป็นขุนนางคนสุดท้ายที่ได้รับราชทินนาม “เจ้าพระยาธรรมาธิกรณ์/เจ้าพระยาธรรมาธิกรณาธิบดี” [[#_ftn9|[9]]]

'''บรรณานุกรม'''

<u>กฎหมายตราสามดวง เล่ม 1</u>. พิมพ์ครั้งที่ 2. กรุงเทพฯ: องค์การค้าของคุรุสภา, 2537.

เทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารี, สมเด็จพระ. <u>บันทึกเรื่องการปกครองของไทยสมัยอยุธยาและต้นรัตนโกสินทร์.</u> พิมพ์ครั้งที่ 2. กรุงเทพฯ: สำนักพิมพ์แห่งจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย, 2549.

เวลส์, ควอริช . <u>การปกครองและการบริหารของไทยสมัยโบราณ</u>. กาญจนี ละอองศรี และยุพา ชุมจันทร์ (แปล), กรุงเทพฯ: มูลนิธิโครงการตำราสังคมศาสตร์และมนุษยศาสตร์, 2527.

ส. พลายน้อย. <u>ขุนนางสยาม ประวัติศาสตร์ “ข้าราชการ” ทหารและพลเรือน</u>. พิมพ์ครั้งที่ 3. กรุงเทพฯ: มติชน, 2559.

อาคม พัฒิยะ และ นิธิ เอียวศรีวงศ์.  <u>ศรีรามเทพนคร รวมความเรียงว่าด้วยประวัติศาสตร์อยุธยาตอนต้น</u>.กรุงเทพฯ: ศิลปวัฒนธรรม, 2527.

 
<div>'''อ้างอิง''' <div id="ftn1">
[[#_ftnref1|[1]]] อาคม พัฒิยะ และ นิธิ เอียวศรีวงศ์, <u>ศรีรามเทพนคร รวมความเรียงว่าด้วยประวัติศาสตร์อยุธยาตอนต้น</u>, กรุงเทพฯ: ศิลปวัฒนธรรม, 2527, หน้า 46.
</div> <div id="ftn2">
[[#_ftnref2|[2]]] สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารี, <u>บันทึกเรื่องการปกครองของไทยสมัยอยุธยาและต้นรัตนโกสินทร์</u>, พิมพ์ครั้งที่ 2, กรุงเทพฯ: สำนักพิมพ์แห่งจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย, 2549, หน้า 14.
</div> <div id="ftn3">
[[#_ftnref3|[3]]] <u>กฎหมายตราสามดวง เล่ม 1</u>, พิมพ์ครั้งที่ 2, กรุงเทพฯ: องค์การค้าของคุรุสภา, 2537, หน้า 237.
</div> <div id="ftn4">
[[#_ftnref4|[4]]] พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว, <u>พระราชดำรัสในพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงแถลงพระบรมราชาธิบายแก้ไขการปกครองแผ่นดิน</u>, กรุงเทพฯ: สำนักพิมพ์แห่งจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย, 2557, หน้า 22.
</div> <div id="ftn5">
[[#_ftnref5|[5]]] สมเด็จพระบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ, <u>ประชุมพระนิพนธ์สรรพความรู้</u>, กรุงเทพฯ: สยามปริทัศน์, 2555, หน้า 71.
</div> <div id="ftn6">
[[#_ftnref6|[6]]] ควอริช เวลส์, <u>การปกครองและการบริหารของไทยสมัยโบราณ</u>, กาญจนี ละอองศรี และยุพา ชุมจันทร์ (แปล), กรุงเทพฯ: มูลนิธิโครงการตำราสังคมศาสตร์และมนุษยศาสตร์, 2527,  หน้า 75.
</div> <div id="ftn7">
[[#_ftnref7|[7]]] สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารี, <u>บันทึกเรื่องการปกครองของไทยสมัยอยุธยาและต้นรัตนโกสินทร์</u>, หน้า 15.
</div> <div id="ftn8">
[[#_ftnref8|[8]]] ส. พลายน้อย, <u>ขุนนางสยาม ประวัติศาสตร์ “ข้าราชการ” ทหารและพลเรือน</u>, พิมพ์ครั้งที่ 3, กรุงเทพฯ: มติชน, 2559, หน้า 113-118.
</div> <div id="ftn9">
[[#_ftnref9|[9]]] เรื่องเดียวกัน, หน้า 118-119.
</div> </div>
[[Category:การบริหารราชการแผ่นดิน]]