https://wiki.kpi.ac.th/index.php?action=history&feed=atom&title=%E0%B8%81%E0%B8%A3%E0%B8%A1%E0%B8%99%E0%B8%B2 2026-05-20T19:03:18Z ประวัติรุ่นแก้ไขของหน้านี้ในวิกิ MediaWiki 1.42.1 https://wiki.kpi.ac.th/index.php?title=%E0%B8%81%E0%B8%A3%E0%B8%A1%E0%B8%99%E0%B8%B2&diff=13200&oldid=prev 2017-12-19T07:21:15Z

<p></p> <a href="https://wiki.kpi.ac.th/index.php?title=%E0%B8%81%E0%B8%A3%E0%B8%A1%E0%B8%99%E0%B8%B2&amp;diff=13200&amp;oldid=13152">แสดงการเปลี่ยนแปลง</a>

Apirom https://wiki.kpi.ac.th/index.php?title=%E0%B8%81%E0%B8%A3%E0%B8%A1%E0%B8%99%E0%B8%B2&diff=13152&oldid=prev 2017-12-15T09:42:16Z

<p>สร้างหน้าด้วย &quot; ผู้เรียบเรียง :  ดร.โดม ไกรปกรณ์ ผู้ทรงคุณวุฒิประจำบท...&quot;</p> <p><b>หน้าใหม่</b></p><div><br /> ผู้เรียบเรียง : &amp;nbsp;ดร.โดม ไกรปกรณ์<br /> <br /> ผู้ทรงคุณวุฒิประจำบทความ &lt;span dir=&quot;RTL&quot;&gt;:&amp;nbsp; &lt;/span&gt;&amp;nbsp;รศ.ดร.นิยม รัฐอมฤต<br /> <br /> ----<br /> <br /> &#039;&#039;&#039;กรมนา&#039;&#039;&#039;<br /> <br /> &amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp; กรมนาเป็นหนึ่งในหน่วยงานที่ตั้งขึ้นในสมัยสมเด็จพระรามาธิบดีที่ 1 (พระเจ้าอู่ทอง) ปฐมกษัตริย์แห่งกรุงศรีอยุธยา โดยเสนาบดีกรมนาถือเป็นหนึ่งในตำแหน่งสำคัญในสมัยนั้นเช่นเดียวกับเสนาบดีกรมเวียง (นครบาล, เสนาบดีกรมวัง, เสนาบดีกรมคลัง ซึ่งตำแหน่งเสนาบดี เวียง วัง คลัง นา นี้เรียกรวมกันว่า “จตุสดมภ์”[[#_ftn1|[1]]] ขุนนางตำแหน่งกรมนานี้สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารี ทรงกล่าวไว้ว่า เจ้ากรมวังมียศเป็น “พระยาพลเทพ” มีศักดินา 10000[[#_ftn2|[2]]] โดยพระยาพลเทพ เสนาบดีกรมนานี้มีสร้อยนามต่อท้ายว่า “เกษตราธิบดี”[[#_ftn3|[3]]]<br /> <br /> &amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp; สำหรับอำนาจหน้าที่ของกรมนานี้ พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงมีพระราชาธิบายว่า เสนาบดีกรมนามีหน้าที่ตรวจตราการทำไร่นาและออกสิทธิที่นาให้แก่ราษฎร, เก็บรวบรวม “หางข้าว” [[#_ftn4|*]]จากราษฎร, คอยจัดซื้อข้าว อาหาร หญ้าเลี้ยงสัตว์ สัตว์พาหนะ ให้หลวงเก็บไว้ใช้, เป็นตัวแทนพระมหากษัตริย์ในพิธีแรกนาขวัญเพื่อชักจูงให้ราษฎรลงมือไถนา ตลอดจนมีอำนาจตั้งศาลพิจารณาคดีความที่เกี่ยวกับเรื่องที่นาและโคกระบือ[[#_ftn5|[4]]]&amp;nbsp; นอกจากหน้าที่เหล่านี้แล้วสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารี ยังทรงกล่าวด้วยว่า กรมนามีหน้าที่ดูแลเรื่องการรังวัดที่ดิน, ออกทะเบียนที่ดิน ใบเหยียบย่ำ ตราจอง โฉนด ให้ราษฎร ตลอดจนรวมสถิติน้ำฝนและต้นข้าวไว้กราบบังคมทูลพระเจ้าแผ่นดินเวลาทรงเสด็จออกว่าราชการและเรียกเกณฑ์สัตว์พาหนะจากราษฎรในยามที่บ้านเมืองมีศึกสงคราม[[#_ftn6|[5]]]<br /> <br /> ในแง่โครงสร้างองค์กรของกรมนานั้นกรมนาประกอบด้วยกรมย่อยได้แก่ กรมฉางหลวง ซึ่งทำหน้าที่ซื้อข้าว อาหาร สัตว์พาหนะ หญ้าเลี้ยงสัตว์ และของป่า (งาช้างและหนังสัตว์) จากราษฎรเพื่อเก็บไว้ในยุ้งฉางหลวงสำหรับใช้ในยามศึก รวมทั้งเพื่อแจกจ่ายข้าวและหญ้าไปตามความต้องการของกรมต่างๆในเขตการปกครองส่วนกลาง[[#_ftn7|[6]]] นอกเหนือจากงานของกรมฉางหลวงแล้วขุนนางในกรมนายังทำหน้าที่เก็บภาษีที่นาด้วย ดังที่พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวและสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารี&amp;nbsp; ทรงกล่าวไว้ตรงกันว่า ในกรมนามีขุนนางที่ทำหน้าที่เป็น “ข้าหลวงเสนา” ออกเก็บเงินค่านาจากราษฎร[[#_ftn8|[7]]]<br /> <br /> &amp;nbsp;<br /> <br /> &#039;&#039;&#039;กรมนาในสมัยต้นรัตนโกสินทร์&#039;&#039;&#039;<br /> <br /> &amp;nbsp;แม้ว่ากรุงศรีอยุธยาจะล่มสลายไปในสงครามคราวเสียกรุงศรีอยุธยา พ.ศ. 2310 แต่การปกครองระบบขุนนางของกรุงศรีอยุธยาได้รับการรื้อฟื้นโดยพระมหากษัตริย์ราชวงศ์ใหม่ ดังนั้นจึงมีการตั้งเสนาบดีกรมนาขึ้นอีกครั้ง&amp;nbsp; โดยในสมัยพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกได้มีการแต่งตั้งเสนาบดีกรมนา ได้แก่ เจ้าพระยาพลเทพ (ปิ่น)&amp;nbsp; และเจ้าพระยาพลเทพ (บุนนาค บ้านแม่ลา)[[#_ftn9|[8]]]&amp;nbsp; ในสมัยพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย ได้มีการแต่งตั้งขุนนางตำแหน่งเสนาบดีกรมนา 2 ท่านตามลำดับ ได้แก่ เจ้าพระยาพลเทพ (สาหรือสาคร) และเจ้าพระยาพลเทพ (ทองอิน) ต่อมาในสมัยพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว ไม่ทรงโปรดแต่งตั้งผู้ใดดำรงตำแหน่งเสนาบดีกรมนา โดยให้พระยาศรีสหเทพ (เพ็ง) บังคับบัญชางานในกรมนาเป็นการชั่วคราว เมื่อพระยาศรีสหเทพถึงแก่อนิจกรรม พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว มิได้ทรงแต่งตั้งผู้ใดเป็นเสนาบดีกรมนา โดยทรงโปรดเกล้าฯให้สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระเดชาดิศร ทรงบังคับงานในกรมนาไปก่อน[[#_ftn10|[9]]]<br /> <br /> ที่น่าสนใจคือ ในสมัยพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงโปรดให้เปลี่ยนวิธีการเก็บอากรค่านาจากราษฎรที่เคยเรียกเก็บเป็น “หางข้าว” มาเรียกเก็บเป็นตัวเงินแทนเพื่อไม่ให้ราษฎรลำบากในการขนข้าวเปลือกมาส่งฉางหลวง[[#_ftn11|[10]]]<br /> <br /> ในสมัยพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ช่วงต้นรัชกาลทรงโปรดให้จมื่นศรีสรรักษ์ หัวหมื่นมหาดเล็ก ทำหน้าที่บังคับบัญชาการงานกรมนา แต่ยังไม่ทันได้แต่งตั้งให้ดำรงตำแหน่ง เจ้าพระยาพลเทพ เสนาบดีกรมนา จมื่นศรีสรรักษ์ก็ถึงอสัญกรรมเสียก่อน หลังจากนั้นพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงแต่งตั้งให้พระยาพิชัยบุรินทรา(หลง) เป็นเจ้าพระยาพลเทพ (หลง)[[#_ftn12|[11]]]<br /> <br /> &amp;nbsp;<br /> <br /> &#039;&#039;&#039;กรมนาในสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว&#039;&#039;&#039;<br /> <br /> ก่อนหน้าที่พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวจะทรงปฏิรูปการปกครองแผ่นดินและยกเลิกระบบราชการแบบที่ใช้กันมาตั้งแต่สมัยอยุธยา เมื่อพ.ศ. 2435 พระองค์ทรงโปรดให้ตั้งพระยาเทพประชุน (พุ่ม) ขึ้นเป็นเจ้าพระยาพลเทพ เสนาบดีกรมนา ในช่วงระหว่าง พ.ศ. 2429-2438 ต่อมาในปี 2438 ทรงโปรดให้เจ้าพระยาพลเทพ (พุ่ม) เลื่อนยศขึ้นเป็น เจ้าพระยารัตนาธิเบศร์ สมุหพระกลาโหม เจ้าพระยาท่านนี้เป็นสมุหพระกลาโหมคนสุดท้ายของสยาม เพราะต่อมาทรงโปรดให้ยุบเลิกตำแหน่งสมุหพระกลาโหม[[#_ftn13|[12]]]<br /> <br /> ประเด็นที่น่าสนใจคือ เมื่อพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงปฏิรูปการปกครองประเทศได้ทรงตั้งกระทรวงต่างๆขึ้นมาเพื่อทำหน้าที่บริหารราชการแผ่นดินด้านต่างๆ ในการนี้ได้มีการตั้งกระทรวงเกษตราธิการขึ้นมาทำหน้าที่รับผิดชอบด้านการเพาะปลูก การค้าขาย การป่าไม้ และการเหมืองแร่[[#_ftn14|[13]]] ในแง่นี้กรมนาจึงถูกรวมเข้าไปในกระทรวงเกษตราธิการ โดยผู้ที่ทำหน้าที่บริหารราชการในกระทรวงเกษตราธิการ ได้แก่ เสนาบดีกระทรวง[[#_ftn15|[14]]] ดังนั้นขุนนางตำแหน่งเจ้าพระยาพลเทพ ซึ่งเคยเป็นเสนาบดีกรมนา จึงไม่ได้เป็นผู้มีอำนาจสูงสุดในหน่วยงานรัฐที่ทำหน้าที่บังคับบัญชางานด้านการเพาะปลูกดังที่เคยเป็นมาในระบบราชการที่ใช้กันมาตั้งแต่สมัยอยุธยา<br /> <br /> มาในสมัยพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว ขุนนางตำแหน่งเจ้าพระยาพลเทพจึงเริ่มกลับมามีบทบาทในการบริหารราชการส่วนของกระทรวงเกษตราธิการ ดังปรากฏว่า พระยาไชยยศสมบัติ (เฉลิม โกมารกุล ณ นคร) ได้เป็นรองเสนาบดีกระทรวงเกษตราธิการ เมื่อวันที่ 20 สิงหาคม พ.ศ. 2463 หลังจากนั้นท่านได้เลื่อนขึ้นเป็นเสนาบดีกระทรวงเกษตราธิการในเดือนเมษายน พ.ศ. 2464 และในปีเดียวกันนั้นเอง พระยาไชยยศสมบัติ ได้เลื่อนยศเป็น เจ้าพระยาพลเทพ โดยเจ้าพระยาพลเทพ (เฉลิม โกมารกุล ณ นคร) นับเป็นเจ้าพระยาพลเทพคนสุดท้าย เนื่องจากหลังจากท่านออกจากราชการในปี 2473 ก็ไม่มีการใช้ยศบรรดาศักดิ์ “เจ้าพระยาพลเทพ” อีก[[#_ftn16|[15]]]<br /> <br /> &amp;nbsp;<br /> <br /> &#039;&#039;&#039;บรรณานุกรม&#039;&#039;&#039;<br /> <br /> จุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว, พระบาทสมเด็จพระ. &lt;u&gt;พระราชดำรัสในพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงแถลงพระบรมราชาธิบายแก้ไขการปกครองแผ่นดิน&lt;/u&gt;.&amp;nbsp; กรุงเทพฯ: สำนักพิมพ์แห่งจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย, 2557.<br /> <br /> ดำรงราชานุภาพ, สมเด็จพระบรมวงศ์เธอ กรมพระยา. &lt;u&gt;ประชุมพระนิพนธ์สรรพความรู้.&lt;/u&gt; กรุงเทพฯ: สยามปริทัศน์, 2555.<br /> <br /> เทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารี, สมเด็จพระ. &lt;u&gt;บันทึกเรื่องการปกครองของไทยสมัยอยุธยาและต้นรัตนโกสินทร์.&lt;/u&gt; พิมพ์ครั้งที่ 2. กรุงเทพฯ: สำนักพิมพ์แห่งจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย, 2549.<br /> <br /> ปิยนาถ บุนนาค. “การเมืองระหว่างองค์การของรัฐ : ศึกษาเฉพาะกรณีความขัดแย้งที่สำคัญระหว่างกระทรวงต่างๆในสมัยปฏิรูป (พ.ศ. 2435-2453)”. วิทยานิพนธ์รัฐศาสตรดุษฎีบัณฑิต สาขาวิชารัฐศาสตร์ บัณฑิตวิทยาลัย จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย, 2533.<br /> <br /> ปิยนาถ บุนนาค. &lt;u&gt;ประวัติศาสตร์ไทยสมัยใหม่ (ตั้งแต่การทำสนธิสัญญาบาวริงถึง “เหตุการณ์ 14 ตุลาคม” พ.ศ. 2516)&lt;/u&gt;.&amp;nbsp; กรุงเทพฯ: โครงการเผยแพร่ผลงานวิชาการ คณะอักษรศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย, 2550.<br /> <br /> ส. พลายน้อย. &lt;u&gt;ขุนนางสยาม ประวัติศาสตร์ “ข้าราชการ” ทหารและพลเรือน&lt;/u&gt;. พิมพ์ครั้งที่ 3. กรุงเทพฯ: มติชน, 2559.<br /> <br /> อาคม พัฒิยะ และ นิธิ เอียวศรีวงศ์.&amp;nbsp; &lt;u&gt;ศรีรามเทพนคร รวมความเรียงว่าด้วยประวัติศาสตร์อยุธยาตอนต้น&lt;/u&gt;.กรุงเทพฯ: ศิลปวัฒนธรรม, 2527.<br /> <br /> &amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;<br /> &lt;div&gt;&#039;&#039;&#039;อ้างอิง&#039;&#039;&#039; &lt;div id=&quot;ftn1&quot;&gt;<br /> [[#_ftnref1|[1]]] อาคม พัฒิยะ และ นิธิ เอียวศรีวงศ์, &lt;u&gt;ศรีรามเทพนคร รวมความเรียงว่าด้วยประวัติศาสตร์อยุธยาตอนต้น&lt;/u&gt;, กรุงเทพฯ: ศิลปวัฒนธรรม, 2527, หน้า 46.<br /> &lt;/div&gt; &lt;div id=&quot;ftn2&quot;&gt;<br /> [[#_ftnref2|[2]]] สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารี, &lt;u&gt;บันทึกเรื่องการปกครองของไทยสมัยอยุธยาและต้นรัตนโกสินทร์&lt;/u&gt;, พิมพ์ครั้งที่ 2, กรุงเทพฯ: สำนักพิมพ์แห่งจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย, 2549, หน้า 11.<br /> &lt;/div&gt; &lt;div id=&quot;ftn3&quot;&gt;<br /> [[#_ftnref3|[3]]] ควอริช เวลส์, &lt;u&gt;การปกครองและการบริหารของไทยสมัยโบราณ&lt;/u&gt;, กาญจนี ละอองศรี และยุพา ชุมจันทร์ (แปล), กรุงเทพฯ: มูลนิธิโครงการตำราสังคมศาสตร์และมนุษยศาสตร์, 2527,&amp;nbsp; หน้า 72.<br /> &lt;/div&gt; &lt;div id=&quot;ftn4&quot;&gt;<br /> [[#_ftnref4|*]] ข้าวเปลือกที่รัฐเรียกเก็บจากนาของราษฎรมาเก็บไว้ในฉางหลวง<br /> &lt;/div&gt; &lt;div id=&quot;ftn5&quot;&gt;<br /> [[#_ftnref5|[4]]] พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว, &lt;u&gt;พระราชดำรัสในพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงแถลงพระบรมราชาธิบายแก้ไขการปกครองแผ่นดิน&lt;/u&gt;, กรุงเทพฯ: สำนักพิมพ์แห่งจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย, 2557, หน้า 23.<br /> &lt;/div&gt; &lt;div id=&quot;ftn6&quot;&gt;<br /> [[#_ftnref6|[5]]] สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารี, &lt;u&gt;บันทึกเรื่องการปกครองของไทยสมัยอยุธยาและต้นรัตนโกสินทร์&lt;/u&gt;, หน้า 12-13.<br /> &lt;/div&gt; &lt;div id=&quot;ftn7&quot;&gt;<br /> [[#_ftnref7|[6]]] สรุปจาก สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารี, &lt;u&gt;บันทึกเรื่องการปกครองของไทยสมัยอยุธยาและต้นรัตนโกสินทร์&lt;/u&gt;, หน้า 13; ควอริช เวลส์, &lt;u&gt;การปกครองและการบริหารของไทยสมัยโบราณ&lt;/u&gt;, หน้า 73.<br /> &lt;/div&gt; &lt;div id=&quot;ftn8&quot;&gt;<br /> [[#_ftnref8|[7]]] สรุปจาก พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว, &lt;u&gt;พระราชดำรัสในพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงแถลงพระบรมราชาธิบายแก้ไขการปกครองแผ่นดิน&lt;/u&gt;, หน้า 24; สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารี, &lt;u&gt;บันทึกเรื่องการปกครองของไทยสมัยอยุธยาและต้นรัตนโกสินทร์&lt;/u&gt;, หน้า 12.<br /> &lt;/div&gt; &lt;div id=&quot;ftn9&quot;&gt;<br /> [[#_ftnref9|[8]]] ส. พลายน้อย, &lt;u&gt;ขุนนางสยาม ประวัติศาสตร์ “ข้าราชการ” ทหารและพลเรือน&lt;/u&gt;, พิมพ์ครั้งที่ 3, กรุงเทพฯ: มติชน, 2559, หน้า 128-130.<br /> &lt;/div&gt; &lt;div id=&quot;ftn10&quot;&gt;<br /> [[#_ftnref10|[9]]] เรื่องเดียวกัน หน้า 130.<br /> &lt;/div&gt; &lt;div id=&quot;ftn11&quot;&gt;<br /> [[#_ftnref11|[10]]] สมเด็จพระบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ, &lt;u&gt;ประชุมพระนิพนธ์สรรพความรู้.&lt;/u&gt; กรุงเทพฯ: สยามปริทัศน์, 2555, หน้า 74.<br /> &lt;/div&gt; &lt;div id=&quot;ftn12&quot;&gt;<br /> [[#_ftnref12|[11]]] ส. พลายน้อย, &lt;u&gt;ขุนนางสยาม ประวัติศาสตร์ “ข้าราชการ” ทหารและพลเรือน&lt;/u&gt;, หน้า 130-131.<br /> &lt;/div&gt; &lt;div id=&quot;ftn13&quot;&gt;<br /> [[#_ftnref13|[12]]] เรื่องเดียวกัน, หน้า 97-99, 132.<br /> &lt;/div&gt; &lt;div id=&quot;ftn14&quot;&gt;<br /> [[#_ftnref14|[13]]] ปิยนาถ บุนนาค, &lt;u&gt;ประวัติศาสตร์ไทยสมัยใหม่ (ตั้งแต่การทำสนธิสัญญาบาวริงถึง “เหตุการณ์ 14 ตุลาคม” พ.ศ. 2516)&lt;/u&gt;, กรุงเทพฯ: โครงการเผยแพร่ผลงานวิชาการ คณะอักษรศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย, 2550, หน้า 71.<br /> &lt;/div&gt; &lt;div id=&quot;ftn15&quot;&gt;<br /> [[#_ftnref15|[14]]] ดูรายละเอียดใน ปิยนาถ บุนนาค, “การเมืองระหว่างองค์การของรัฐ : ศึกษาเฉพาะกรณีความขัดแย้งที่สำคัญระหว่างกระทรวงต่างๆในสมัยปฏิรูป (พ.ศ. 2435-2453)”, วิทยานิพนธ์รัฐศาสตรดุษฎีบัณฑิต สาขาวิชารัฐศาสตร์ บัณฑิตวิทยาลัย จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย, 2533, หน้า 134-136.<br /> &lt;/div&gt; &lt;div id=&quot;ftn16&quot;&gt;<br /> [[#_ftnref16|[15]]] ส. พลายน้อย, &lt;u&gt;ขุนนางสยาม ประวัติศาสตร์ “ข้าราชการ” ทหารและพลเรือน&lt;/u&gt;, หน้า 132-133.<br /> <br /> &amp;nbsp;<br /> &lt;/div&gt; &lt;/div&gt; <br /> [[Category:การบริหารราชการแผ่นดิน]]</div>

Apirom