ถวัติ ฤทธิ์เดชกับคดีพระปกเกล้า


ผู้เรียบเรียง ธิกานต์ ศรีนารา


ผู้ทรงคุณวุฒิประจำบทความ รองศาสตราจารย์นรนิติ เศรษฐบุตร และ รองศาสตราจารย์ ดร.นิยม รัฐอมฤต


ถวัติ ฤทธิ์เดชกับคดีพระปกเกล้า

กลางเดือนกันยายน 2476 ระหว่างวันที่ 16 ถึง 18 หนังสือพิมพ์หลายฉบับได้รายงานข่าวว่าถวัติ ฤทธิเดช ที่รู้จักกันในฐานะผู้นำกรรมกรรถราง (เขาก่อตั้งสมาคมรถราง) จะยื่นฟ้องพระปกเกล้าต่อสภาผู้แทนราษฎร อ้างว่าพระปกเกล้าหมิ่นประมาทตน(6) เพราะในบันทึก “พระบรมราชวินิจฉัยเค้าโครงการเศรษฐกิจของหลวงประดิษฐมนูธรรม” ที่มีการแจกจ่ายระหว่างเกิดวิกฤตการณ์เรื่องเค้าโครงการเศรษฐกิจเมื่อเดือนมีนาคม-เมษายน 2475 (ปฏิทินเก่า เทียบปัจจุบันคือ 2476 คือปีเดียวกับที่เรากำลังพูดถึง) มีข้อความตอนหนึ่งพาดพิงถึงผู้นำกรรมกรรถรางว่า “การที่กรรมกรรถรางหยุดงานนั้น หาใช่เกิดการหยุดเพราะความเดือดร้อนจริงจังอันใดไม่ ที่เกิดเป็นดังนี้นั้นก็เพราะมีคนยุให้เกิดการหยุดงานขึ้น เพื่อจะได้เป็นโอกาสให้ตั้งสมาคมคนงาน และตนจะได้เป็นหัวหน้า และได้รับเงินเดือนกินสบายไปเท่านั้น”

ดังที่ถวัติจะเล่าเองในภายหลัง เขาได้ยื่นฟ้องพระปกเกล้าต่อสภาผู้แทนราษฎรโดยผ่านทางมังกร สามเสน สมาชิกสภาผู้หนึ่ง แต่มังกรไม่ยอมรับ อ้างว่าทำไม่ได้เพราะขัดกับรัฐธรรมนูญฉบับ 10 ธันวาคม 2475 ที่กำลังใช้อยู่ มาตรา 3 “องค์พระมหากษัตริย์ดำรงอยู่ในฐานะอันเป็นที่เคารพสักการ ผู้ใดจะละเมิดมิได้” ไม่ชัดเจนว่าเหตุใดถวัติจึงพยายามฟ้องต่อสภาไม่ใช่ต่อศาล เข้าใจว่า เขาถือโดยอนุโลมตามรัฐธรรมนูญฉบับแรก 27 มิถุนายน 2475 ที่มีบัญญัติในมาตรา 6 ว่า “กษัตริย์จะถูกฟ้องร้องคดีอาชญายังโรงศาลไม่ได้ เป็นหน้าที่ของสภาผู้แทนราษฎรจะวินิจฉัย” รัฐธรรมนูญ 10 ธันวาไม่มีบทบัญญัติเรื่องฟ้องกษัตริย์ในคดีอาญาไม่ได้ หรือเรื่องให้สภาวินิจฉัยกษัตริย์แล้ว แต่ในระหว่างการพิจารณามาตรา 3 ของรัฐธรรมนูญนี้เอง กรรมการร่างรัฐธรรมนูญได้อธิบายนัยยะของการที่ “ผู้ใดจะละเมิดมิได้” คล้ายกับมาตรา 6 เดิม คือฟ้องกษัตริย์ในคดีอาญาไม่ได้ แต่ไม่ได้พูดชัดเจนเรื่องให้สภาวินิจฉัย (เราจะกลับมาที่ประเด็นนี้ข้างหน้า) เรื่องมังกร สามเสน ไม่รับเป็นผู้เสนอฟ้องของถวัติต่อสภานี้ เข้าใจว่ารู้กันระหว่างถวัติกับมังกร ไม่ได้เป็นข่าวด้วย เพราะคงเกิดภายหลังจากถวัติให้ข่าวเรื่องจะฟ้องต่อหนังสือพิมพ์ไปแล้ว

ปรากฏว่า ข่าวถวัติจะฟ้องพระปกเกล้าต่อสภาสร้างความร้อนใจให้กับบางคนอย่างมาก คนแรกคือรัฐมนตรีว่าการกระทรวงมหาดไทย พระยาอุดมพงศ์เพ็ญสวัสดิ์ วันที่ 18 กันยายน เขาเขียนจดหมายถึงพระยาพหล นายกรัฐมนตรีฉบับหนึ่ง ดังนี้

ด้วยมีหนังสือพิมพ์หลายฉบับ ลงข่าวเรื่องนายถวัติ ฤทธิเดช ฟ้องพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวต่อสภาผู้แทนราษฎร ข้าพเจ้าเห็นว่า เป็นเรื่องสำคัญที่เกิดขึ้นในบัดนี้ น่าจะเป็นทางเพาะภัยให้แก่พระองค์พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวตลอดจนบ้านเมืองได้อย่างไม่เคยพบเห็น ระวางนี้ ได้ให้กรมอัยการตรวจอยู่แล้ว ข้าพเจ้าขอโอกาสที่จะได้นำมากราบเรียนในวันนี้เวลาบ่าย

สำหรับจดหมายราชการแล้ว จดหมายของพระยาอุดมพงศ์ฉบับนี้ต้องนับว่าใช้ถ้อยคำน้ำเสียงที่รุนแรงไม่น้อย (“เรื่องสำคัญที่เกิดขึ้นในบัดนี้”, “เพาะภัย...อย่างไม่เคยพบเห็น”) แต่ดูเหมือนพระยาพหลเองไม่ได้ตื่นเต้นร้อนใจไปด้วย เมื่อรับจดหมายแล้ว เขาเพียงแต่เขียนลงในตอนท้ายว่า “ทราบ [ลงชื่อ] พระยาพหลฯ 18/ก.ย./76” เท่านั้น ไม่แน่ชัดว่า ที่พระยาอุดมพงศ์ขอเข้าพบในบ่ายวันนั้น พระยาพหลได้ให้เข้าพบหรือไม่ พระยาพหลอาจจะเพิกเฉยต่อพระยาอุดมพงศ์ได้ แต่ไม่สามารถเพิกเฉยต่อผู้ที่ร้อนใจต่อข่าวนี้อีกคนหนึ่งได้ ช่วงก่อนวันที่ 28 กันยายน น่าจะไม่เกิน 1-2 วัน เขาได้เข้าเฝ้าพระปกเกล้าที่วังไกลกังวลหัวหิน (เราทราบว่ามีการเข้าเฝ้าจากจดหมายวันที่ 10 ตุลาคม ของราชเลขานุการที่จะอ้างถึงข้างล่าง ส่วนวันที่เข้าเฝ้า เดาจากวันที่ของจดหมายพระยาพหลถึงประธานสภาที่กำลังจะอ้าง) ในระหว่างการเข้าเฝ้านี้ พระปกเกล้าได้มีพระราชกระแสเรื่องการฟ้องพระองค์ของถวัติ และทรงแสดงพระราชประสงค์ให้สภาทำการตีความรัฐธรรมนูญมาตรา 3 พระยาพหลจึงต้องนำเรื่องเข้าปรึกษา ครม.แล้วมีหนังสือถึงประธานสภาผู้แทนราษฎร ดังนี้

ด้วยคณะรัฐมนตรีได้ประชุมปรึกษาลงมติให้เสนอญัตติเรื่องพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวมีพระราชกระแสโปรดเกล้าฯว่า เรื่องนายถวัติ ฤทธิเดช จะฟ้องพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวนั้น มีพระราชประสงค์จะให้สภาผู้แทนราษฎร ตีความมาตรา 3 แห่งรัฐธรรมนูญ

เย็นวันเดียวกันนั้น มีการประชุมสภา ญัตติด่วนของรัฐบาล “เรื่องให้สภาผู้แทนราษฎรตีความในมาตรา 3 แห่งรัฐธรรมนูญ เนื่องจากนายถวัติ ฤทธิเดช จะฟ้องพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว” จึงถูกบรรจุเข้าวาระโดยอยู่ท้ายสุด เมื่อถึงเวลา ผู้ทำการแทนประธานสภาเสนอว่าก่อนจะตีความมาตรา 3 อย่างไร จะขออ่านคำอธิบายมาตรานี้ของพระยามโนประธานกรรมการร่างรัฐธรรมนูญให้ฟัง แต่ยังไม่ทันได้อ่านก็มีผู้เสนอให้เลื่อนประชุมออกไป เพราะเป็นญัตติสำคัญแต่เพิ่งได้รับบ่ายวันนั้น ยังไม่มีเวลาพิจารณาเพียงพอ ซึ่งที่ประชุมเห็นด้วย โดยตกลงว่าจะพิมพ์คำอธิบายมาตรา 3 ของพระยามโนแจกให้ไปอ่านกันก่อน คำอธิบายของพระยามโนดังกล่าว ให้ไว้เมื่อนำเสนอร่างรัฐธรรมนูญต่อสภา เมื่อวันที่ 25 พฤศจิกายน 2475 มีดังนี้

คำว่าผู้ใดจะละเมิดมิได้นี้ เราหมายว่า ใครจะไปละเมิดฟ้องร้องว่ากล่าวไม่ได้ ถ้าอาจจะมีใครสงสัยว่าถ้าฟ้องร้องท่านไม่ได้แล้วจะทำอย่างไรเมื่อมีใครได้รับความเสียหาย ประการหนึ่งเราต้องนึกว่าที่ว่าเป็นประมุขนั้น ตามแบบเรียกว่า รัฐบาลของพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ศาลของพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว พิจารณาตัดสินความในนามของพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว เพราะฉะนั้นถ้าจะพูดถึงหลักกฎหมายในบางประเทศแล้ว ฟ้องร้องท่านไม่ได้ทั้งทางอาชญาและประทุษร้ายส่วนแพ่ง แต่มีว่าถ้าท่านต้องทรงรับผิดชอบในเรื่องเงินแล้ว ก็ฟ้องร้องได้ทางพระคลังข้างที่ และที่เขียนมานี้ไม่กะทบกระเทือนสิทธิและความเสียหายของราษฎรใดๆ เลย

จะเห็นว่า ขณะที่ยืนยันเหมือนมาตรา 6 ในรัฐธรรมนูญชั่วคราวที่ใช้อยู่ ว่าฟ้องร้องกษัตริย์ในทางอาญาไม่ได้ พระยามโนไม่ได้พูดถึงการให้สภาเป็นผู้วินิจฉัยหากมีปัญหาทางอาญาเกี่ยวกับกษัตริย์เหมือนในมาตรานั้น คงเป็นเพราะ สำหรับพระยามโนผู้โน้มเอียงไปทางรัชกาลที่ 7 ไม่น้อย การมีเรื่องทางอาญากับพระมหากษัตริย์เป็นสิ่งที่ไม่ได้อยู่ในใจเท่าไรนัก ในเวลาเดียวกันกับที่กระบวนการขอให้สภาตีความมาตรา 3 ซึ่งรัฐบาลทำตามพระประสงค์ของพระปกเกล้าดำเนินไปนี้ พระยาอุดมพงศ์รัฐมนตรีมหาดไทยก็ได้มีหนังสือถึงพระยาพหลเสนอว่าอัยการมีความเห็นให้ฟ้องถวัติได้ อันที่จริง เขาเสนอเรื่องนี้ก่อนที่รัฐบาลจะขอให้สภาตีความมาตรา 3 ด้วยซ้ำ ดังนี้

ตามที่หนังสือพิมพ์ลงข่าวเรื่องนายถวัติ ฤทธิเดช ฟ้องพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ซึ่งข้าพเจ้าได้มาเรียนชี้แจงแล้วนั้น ได้ให้เจ้าหน้าที่ไต่สวนต่อมาแล้ว อัยการเห็นว่า ควรฟ้องได้ ได้เสนอสำนวนในเรื่องนี้มาด้วย เพื่อได้รับความวินิจฉัยโดยด่วน

ครั้งนี้พระยาพหลเขียนสั่งท้ายจดหมายว่า “ให้เจ้าหน้าที่ทำเรื่องเข้าที่ประชุมคณะรัฐมนตรีเพื่อวินิจฉัย [ลงชื่อ] พระยาพหลฯ 27 ก.ย. 76” แต่กว่าเรื่องจะถูกนำเข้า ครม.ก็เป็นการประชุมวันที่ 29 กันยายน คือหลังการประชุมที่ลงมติขอให้สภาตีความมาตรา 3 แล้ว (เพราะเรื่องนั้นมีมติไม่เกินวันที่ 28) เรารู้ว่า ครม.ตัดสินใจเรื่องฟ้อง ถวัติเมื่อวันที่ 29 ก็เพราะมีจดหมายยืนยันว่า “หนังสือเรียนนายกรัฐมนตรี ที่ 435/8479 ลงวันที่ 26 เดือนนี้ เสนอสำนวนการไต่สวน หนังสือพิมพ์ลงข่าวเรื่อง นายถวัติ ฤทธิเดช ฟ้องพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ซึ่งอัยการเห็นว่าควรฟ้องได้มานั้น คณะรัฐมนตรีได้ประชุมปรึกษาลงมติเมื่อวันที่ 29 เดือนนี้ ให้อัยการจัดการฟ้องร้องต่อไป จึ่งเรียนยืนยันว่า สำนวนการไต่สวนนั้น ท่านได้รับคืนไปแล้ว แต่วันที่ 26 เดือนนี้”

ในการประชุมสภาครั้งต่อมาในเย็นวันที่ 5 ตุลาคม ญัตติขอตีความมาตรา 3 ซึ่งถูกเลื่อนการพิจารณามาจากครั้งก่อนได้ถูกกำหนดให้อยู่ในวาระการประชุมอีก แต่พระยาพหลได้ลุกขึ้นพูดเสนอตั้งแต่เริ่มประชุมว่า “ข้าพเจ้าขอให้พิจารณา คือเอาเรื่องที่บอกให้สภาผู้แทนราษฎรตีความในมาตรา 3 แห่งรัฐธรรมนูญเป็นเรื่องสุดท้าย เพราะมีญัตติอื่นๆที่จะต้องพิจารณาก่อน คือพระราชบัญญัติควบคุมยุทธภัณฑ์และเรื่องการภาษี” ผมคิดว่านี่เป็นหลักฐานอีกอันหนึ่ง (นอกจากท่าทีต่อจดหมายพระยาอุดมพงศ์ฉบับแรก) ที่สนับสนุนว่าพระยาพหลเอง ไม่ถึงกับกระตือรือร้นต่อเรื่อง “ถวัติฟ้องพระปกเกล้า-ตีความมาตรา 3” ทั้งหมดนี้นัก ยิ่งกว่านั้น หลังจากที่ประชุมอภิปรายพระราชบัญญัติ 2-3 ฉบับก่อนจนหมดวาระตามที่เขาเสนอเอง เขาก็สนับสนุนให้เลื่อนการตีความมาตรา 3 ออกไปโดยไม่มีกำหนด

แต่ก่อนที่สภาจะได้เข้าสู่วาระประชุมปกติตามข้อเสนอของพระยาพหล ประธานสภาได้หยิบเอาจดหมายของถวัติ ฤทธิเดช ลงวันที่ 4 ตุลาคม มาปรึกษาที่ประชุม ดังนี้

ประธานสภาฯ กล่าวว่า ตามที่ท่านนายกรัฐมนตรีขอร้องเรื่องญัตติด่วนให้พิจารณาก่อน [หมายถึงพระราชบัญญัติ 2-3 ฉบับ – สมศักดิ์] ส่วนเรื่องตีความในมาตรา 3 ขอรอเอาไว้เป็นเรื่องสุดท้าย แต่ก่อนที่จะลงมติอนุญาต ข้าพเจ้าอยากเสนอให้สมาชิกทราบว่า ข้าพเจ้าได้รับหนังสือจากนายถวัติ ฤทธิเดช วันนี้เวลา 12 นาฬิกาเรื่องหนึ่ง มีใจความว่า

เนื่องจากพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ทรงบริภาษใส่ความเป็นการหมิ่นประมาทข้าพเจ้าในหนังสือที่ชื่อ บันทึกพระบรมราชวินิจฉัยเรื่องเค้าโครงการเศรษฐกิจของหลวงประดิษฐมนูธรรม ข้าพเจ้าจึงเป็นโจทก์ยื่นฟ้องทางสมาชิกสภาผู้แทนราษฎร เพื่อให้นำเสนอสภาผู้แทนราษฎรวินิจฉัย แต่นายมังกร สามเสน สมาชิกสภาผู้แทนราษฎรส่งฟ้องกลับคืนมายังข้าพเจ้า โดยอ้างเหตุว่า ขัดต่อมาตรา 3 แห่งรัฐธรรมนูญ

ครั้นเมื่อวันที่ 30 กันยายน พ.ศ. นี้ กรมอัยการกลับเป็นโจทก์ฟ้องหาข้าพเจ้ากับพวกว่า หมิ่นพระบรมเดชานุภาพและเป็นกบฏต่อศาลโปรีสภาที่ 1 คดีนี้ยังอยู่ในระหว่างไต่สวน

บัดนี้ ข้าพเจ้าทราบว่าสภาผู้แทนราษฎร จะได้ประชุมวินิจฉัยตีความในมาตรา 3 แห่งรัฐธรรมนูญ ข้าพเจ้าจึงขอเสนอคำแถลงการณ์เปิดคดี ซึ่งข้าพเจ้าให้ทนายของข้าพเจ้าเตรียมทำไว้เพื่อยื่นฟ้องต่อสมาชิกสภาผู้แทนราษฎรทั้ง 70 ท่าน แต่ต้องระงับไว้ก่อน เพราะอัยการกลับเป็นโจทก์ ฟ้องข้าพเจ้ากับพวกดังกราบเรียนมาแล้ว

ข้าพเจ้าขอให้ถือว่าคำแถลงการณ์เปิดคดีนี้เป็นคำแถลงของข้าพเจ้าในการที่โต้แย้งคัดค้านความในมาตรา 3 แห่งรัฐธรรมนูญซึ่งไม่คุ้มครองพระมหากษัตริย์ ในเมื่อพระมหากษัตริย์ทรงทำผิดและผู้ถูกประทุษร้ายหรือเสียหายมีอำนาจฟ้องร้องพระมหากษัตริย์ได้

ข้าพเจ้าขอความกรุณาพระเดชพระคุณ ได้โปรดนำคำแถลงการณ์ของข้าพเจ้าซึ่งส่งมาพร้อมกับเรื่องราวฉบับนี้ แจกจ่ายแด่ท่านสมาชิกสภาผู้แทนราษฎรทั้ง 70 ท่านเพื่อพิจารณาด้วย จักได้สิ้นวิมุติกังขาในเรื่องพระมหากษัตริย์อยู่ใต้กฎหมายกันเสียที

ในที่ประชุมสภาวันที่ 5 ตุลาคม หลังจากประธานอ่านจดหมายของถวัติแล้ว ที่ประชุมก็ใช้เวลาถกเถียงกันอยู่นานว่า ควรจะอนุญาตให้แจก “คำแถลงการณ์เปิดคดี” ของถวัติหรือไม่ (คือ “คำฟ้อง” พระปกเกล้าที่เขาเตรียมไว้ตอนแรก แต่มังกรไม่รับ น่าเสียดายว่าเอกสารนี้ก็หาไม่ได้แล้วเช่นกัน) ในที่สุด ตกลงร่วมกันว่า การเสนอเรื่องเข้ามาในสภาต้องเสนอผ่านสมาชิก (เสนอแล้วยังต้องให้ที่ประชุมโหวตว่าจะรับหรือไม่) “แถลงการณ์เปิดคดี” ของถวัติที่พยายามเสนอเข้ามา ไม่มีใครยอมเป็นผู้เสนอให้ รวมทั้งตัวประธานสภาด้วย จึงเข้ามาไม่ได้เลย เมื่อผ่านเรื่องความพยายามเสนอของถวัติที่จะเสนอเอกสารฟ้องพระปกเกล้าของเขาไปแล้ว ที่ประชุมสภาครั้งนั้นก็หันเข้าสู่วาระพิจารณาร่างพระราชบัญญัติ 2-3 ฉบับ แต่ดังที่กล่าวแล้ว หลังจากนั้นแทนที่จะกลับมาพิจารณาตีความมาตรา 3 ตามที่รัฐบาลยื่นเป็น “ญัตติด่วน” และค้างไว้ตั้งแต่สัปดาห์ก่อน รัฐบาลเองก็ขอเลื่อนออกไปโดยไม่มีกำหนด

จดหมายจากพระปกเกล้าถึงพระยาพหล ทวงถามเรื่องการตีความรัฐธรรมนูญ 10 ตุลาคม 2476 ซึ่งเป็นไปได้ว่า ในส่วนของรัฐบาล คงอยากจะลืมเรื่องการตีความมาตรา 3 ไปเลย สำหรับกรณีถวัติ ก็ถือว่าได้ยื่นฟ้องหมิ่นพระบรมเดชานุภาพไปแล้ว ก็คงอยากปล่อยให้เป็นเรื่องในศาลไปเรื่อยๆ แต่เรื่องไม่ยอมหายไปง่ายๆ อย่างน้อยพระปกเกล้าไม่ทรงถือว่าเป็นเรื่องที่ควร “เลื่อน” ออกไปอย่างไม่มีกำหนดแบบรัฐบาล วันที่ 10 ตุลาคม จึงทรงให้ราชเลขานุการในพระองค์มีจดหมายถึงพระยาพหลฉบับหนึ่ง ดังนี้

มีพระราชดำรัสเหนือเกล้าฯว่า ตามที่ได้มีพระราชดำรัสแก่ท่านเมื่อมาเฝ้าทูลละอองธุลีพระบาทที่สวนไกลกังวลครั้งสุดท้าย ขอให้คณะรัฐมนตรีเสนอญัตติในสภาผู้แทนราษฎร ให้ลงมติแปลความหมายของความในมาตรา 3 แห่งรัฐธรรมนูญ เพื่อจะป้องกันการที่มีบุคคลบังอาจฟ้องร้องให้เป็นที่เสื่อมเสียพระบรมเดชานุภาพ ท่านได้รับสนองพระราชกระแสว่า จะรีบจัดการเป็นการด่วนนั้น เวลาก็ล่วงเลยมาหลายวันแล้ว ยังมิได้ทรงทราบผลว่าสภาผู้แทนราษฎรได้ลงมติประการใด การที่รัฐบาลได้ให้อัยการฟ้องนายถวัติ ฤทธิเดชกับพวก ฐานหมิ่นพระบรมเดชานุภาพและกบฏนั้น ก็เป็นแต่แก้ปัญหาปัจจุบันฉะเพาะเรื่องเท่านั้น ตราบใดสภาผู้แทนราษฎรยังมิได้แปลความหมายในมาตรา 3 แห่งรัฐธรรมนูญให้เด็ดขาดไปว่า บุคคลจะฟ้องพระมหากษัตริย์ได้หรือไม่ ก็ยังอาจมีเรื่องเช่นนี้ได้เสมอ ทรงพระราชดำริว่า ปัญหาเรื่องนี้เป็นปัญหาสำคัญที่สุดสำหรับพระเกียรติยศ ทรงหวังพระราชหฤทัยว่าสภาผู้แทนราษฎรจะถวายความเคารพโดยลงมติว่า ผู้ใดจะบังอาจฟ้องร้องพระมหากษัตริย์มิได้เป็นอันขาด แต่ถ้าหากสภาผู้แทนราษฎร ลงมติเปิดโอกาสให้บุคคลฟ้องพระมหากษัตริย์ได้แล้ว ก็จะเป็นการยากที่จะทรงรักษาพระเกียรติยศให้สมควรแก่ประมุขแห่งชาติ และจะน่าเสียใจอย่างยิ่ง

บัดนี้ ใกล้ถึงกำหนดเสด็จพระราชดำเนินกลับกรุงเทพฯ เพื่อพระราชทานพระกฐินตามที่กำหนดไว้ว่าวันที่ 11 เดือนนี้แล้ว ยังมิได้ทรงรับรายงานจากท่านเลย เพียงแต่ได้ทรงทราบจากหนังสือพิมพ์ข่าวว่าคณะรัฐมนตรีได้เสนอญัตตินี้แล้ว แต่สภาผู้แทนราษฎรลงมติให้เลื่อนไปพิจารณาคราวหลัง ซึ่งดูเหมือนหนึ่งว่าการพิจารณาพระราชบัญญัติต่างๆในวันนั้น สำคัญยิ่งกว่าพระเกียรติยศพระมหากษัตริย์ ยังไม่มีกำหนดว่าสภาจะลงมติเด็ดขาดเมื่อไร การที่จะเสด็จพระราชดำเนินกลับกรุงเทพฯในเวลาที่ยังมิได้ทรงทราบฐานะของพระองค์โดยแน่ชัดเช่นนี้ ย่อมไม่พึงปรารถนา จึงโปรดเกล้าฯให้งดการเสด็จพระราชดำเนินกลับไว้ก่อน จนกว่าจะได้รับรายงานเป็นทางราชการว่าสภาผู้แทนราษฎรได้ลงมติแปลความในมาตรา 3 แห่งรัฐธรรมนูญ ให้เป็นที่พอพระราชหฤทัยสมพระเกียรติยศแล้ว

เห็นได้ชัดว่าทรงให้ความสำคัญกับประเด็นนี้มากกว่าที่รัฐบาลให้อย่างมาก ถึงกับทรงใช้เป็นข้ออ้างไม่เสด็จกลับมาพระราชทานกฐิน อย่างไรก็ตาม จดหมายฉบับนี้ถึงกรมเลขาธิการคณะรัฐมนตรีในเย็นวันที่ 11 ตุลาคม นอกจากเจ้าหน้าที่ในกรมแล้ว ยังไม่ทันที่คนในรัฐบาลจะมีโอกาสรับรู้ ก็เกิดเหตุการณ์ใหญ่ชนิดคอขาดบาดตายขึ้นก่อน กบฏบวรเดชเริ่มขึ้นในเวลาเดียวกับที่จดหมายฉบับนี้มาถึงพอดี

ควรกล่าวด้วยว่า เมื่อกบฏบวรเดชยกกำลังเข้าประชิดกรุงเทพที่บางเขนเมื่อเย็นวันที่ 11 ตุลาคม 2476 นั้น ได้หยิบเอากรณีถวัติฟ้องพระปกเกล้า (ซึ่งความจริงเป็นเพียงข่าว) มาเป็นข้ออ้างอธิบายการกระทำของพวกเขาอย่างหนึ่งด้วย (อีกข้อหนึ่งคือการที่รัฐบาลเอาปรีดีกลับมาเป็นรัฐมนตรี) รัฐบาลตัดสินใจสู้กับกบฏ พร้อมกันนั้น ก็ได้ส่งโทรเลขฉบับหนึ่งลงวันที่ 12 ตุลาคม ถึงพระปกเกล้าที่หัวหิน มีเนื้อหาว่า

ด้วยเมื่อเย็นวานนี้ ทหารช่างอยุธยาเคลื่อนมาถึงบางเขน และนครราชสีมาเคลื่อนมาถึงดอนเมือง เมื่อ 14 นาฬิกาเศษวันนี้ พระแสงสิทธิการ นำหนังสือนายพันเอก พระยาศรีสิทธิสงคราม มายื่น มีใจความว่า คณะรัฐบาลนี้ปล่อยให้คนลบหลู่หมิ่นพระบรมเดชานุภาพ และเอาหลวงประดิษฐมนูธรรมกลับเข้ามาเพื่อดำเนินการปกครองแบบคอมมิวนิสต์ต่อไป จึงขอให้กราบถวายบังคมลาออกจากตำแหน่งภายใน 1 ชั่วโมง ถ้ามิฉะนั้นจะใช้กำลังบังคับ และจะเข้ายึดการปกครองชั่วคราว จนกว่าจะได้ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯตั้งคณะรัฐมนตรีใหม่ ซึ่งไม่มีนายทหารเข้าเกี่ยวข้องด้วย

โดยที่ข้อหาสองข้อนี้ไม่มีความจริง รัฐบาลได้รีบสั่งฟ้องผู้ลบหลู่หมิ่นพระบรมเดชานุภาพ และได้วางหลักประกันไว้แล้วว่า หลวงประดิษฐมนูธรรมจะไม่เป็นคอมมิวนิสต์ดังที่ทราบใต้ฝ่าละอองธุลีพระบาทอยู่แล้ว.....

หลังการกบฏสิ้นสุดลง เจ้าหน้าที่ในกรมเลขาธิการคณะรัฐมนตรีได้ตรวจพบจดหมายของราชเลขานุการในพระองค์ข้างต้น และได้เสนอให้เลขาธิการคณะรัฐมนตรี (หลวงธำรง) รับรู้ ไม่มีหลักฐานแน่ชัดว่า จดหมายฉบับดังกล่าว ได้นำไปสู่การตัดสินใจของคณะรัฐมนตรีอย่างไรหรือไม่ มีเพียงลายมือของเจ้าหน้าที่บันทึกไว้ว่า “เสนอเลขาธิการ หนังสือฉะบับนี้รับไว้ตั้งแต่วันที่ 11 ตอนเย็น ตั้งใจไว้ว่าจะเสนอวันที่ 12 แต่พอเกิดเรื่องจึงมิได้เสนอ เพิ่งได้ตรวจดูวันนี้ [ลงชื่อ] ชำนาญอักษร 18/7/76” และ “เลขาธิการมีบัญชาให้รวมเรื่องไว้ [ลงชื่อ] ชำนาญอักษร 18/7/76”

ประมาณ 1 เดือนต่อมา ในวันที่ 23 พฤศจิกายน 2476 รัฐบาลได้เสนอญัตติขอให้ตีความรัฐธรรมนูญมาตรา 3 เข้าสู่สภาอีกเป็นครั้งที่ 3 ครั้งนี้ รัฐบาลได้เตรียมร่างการตีความที่ต้องการให้สภาลงมติรับรองไว้ล่วงหน้า แต่เมื่อถึงเวลาประชุมสภา หน้าที่การนำเสนอญัตติในนามรัฐบาลครั้งนี้ตกเป็นของปรีดี พนมยงค์ (เขาเพิ่งกลับจากการถูกบังคับให้ออกนอกประเทศระหว่างวิกฤติเค้าโครงการเศรษฐกิจ ถึงสยามเมื่อวันที่ 29 กันยายน 2476 และได้รับแต่งตั้งเป็นรัฐมนตรีวันที่ 1 ตุลาคม จึงไม่มีส่วนเกี่ยวข้องกับกรณีถวัติฟ้องพระปกเกล้า-ตีความมาตรา 3 ในตอนต้น) เขาเริ่มต้นอย่างน่าสนใจ ดังนี้

มีเรื่องที่จะเสนออีกเรื่องหนึ่งซึ่งข้าพเจ้าได้รับฉันทะจากคณะรัฐมนตรีให้มาแถลงให้ที่ประชุมทราบ คือเรื่องความบาดหมางและความมัวหมองต่างๆอันเกี่ยวกับเรื่องกบฏเกิดขึ้นครั้งนี้ เป็นเรื่องเร้าใจให้ข้าพเจ้าอยากแถลงความจริงต่อที่ประชุม เรื่องนี้พวกเราเองต้องการจะสมานสามัคคีปรองดองให้มีขึ้นในระหว่างราษฎรและถึงแม้ในพระมหากษัตริย์ก็เหมือนกัน เราพยายามป้องกันจนสุดความสามารถ และให้เกียรติยศอันสูงเพื่อมิให้พระองค์ได้ทรงรับความมัวหมองไปด้วย ฉะนั้นจึงเห็นว่าสภาฯนี้ควรจะตีความในมาตรา 3 แห่งรัฐธรรมนูญ

นี่คือคำอธิบายว่าเหตุใดครั้งนี้รัฐบาลจึงมีความจริงจังที่จะให้มีการตีความออกมา ต่างจาก 2 ครั้งก่อนหน้านั้น พูดง่ายๆคือ กบฏบวรเดชทำให้รัฐบาลรู้สึกจำเป็นมากขึ้นที่จะต้องพยายามมีสัมพันธ์อันดีกับกษัตริย์ จึงหวังว่าการตีความนี้จะเป็นส่วนหนึ่งที่ช่วยสร้างความสัมพันธ์นั้น แม้ปรีดีไม่ได้พูดออกมา แต่เราอาจกล่าวได้ว่า รัฐบาลรู้สึกสั่นคลอน จากการกบฏ

หลังจากนั้น ปรีดีได้อธิบายการตีความมาตรา 3 ด้วยถ้อยคำที่ไม่ต่างกับร่างญัตติที่เตรียมไว้นัก ที่น่าสังเกตคือ แทบไม่มีการอภิปรายจากสมาชิกสภาเลย ความจริง ข้อเสนอของรัฐบาลถ้าอภิปรายซักถามกันจริงๆ น่าจะเห็นช่องว่างและปัญหาได้ โดยเฉพาะอย่างยิ่งประเด็นที่ว่า “ในกรณีอาชญา ซึ่งหากจะบังเอิญเกิดขึ้น ก็จะฟ้องพระมหากษัตริย์ไม่ได้ แต่สภามีอำนาจที่จะจัดการตามวิถีทางรัฐธรรมนูญ เพื่อให้การเป็นไปโดยยุตติธรรมได้” นั้น หมายความว่าอย่างไร? คดีอาญาประเภทไหนบ้างที่อาจจะ “บังเอิญเกิดขึ้น” ได้? ในลักษณะใด? ถ้า “สภาไม่ใช่ศาล ไม่มีอำนาจชำระคดี” แล้วจะ “จัดการ...โดยยุตติธรรม” ด้วยวิธีใด? “ตามวิถีทางรัฐธรรมนูญ” ในที่นี้ คืออย่างไร? ดูเหมือนว่าในสถานการณ์ขณะนั้น แทบทุกคนอยากจะช่วยรัฐบาล “สมานสามัคคีปรองดอง” กับพระมหากษัตริย์ และไม่ต้องการเพิ่มปัญหาด้วยการพิจารณาญัตตินี้อย่างละเอียดเข้มงวด ในความเป็นจริง ข้อเสนอตีความของรัฐบาลครั้งนี้ แทบไม่มีอะไรใหม่เลย ถ้าไม่นับเรื่องคดีแพ่งที่เพิ่มขึ้นมาว่าให้ฟ้องกระทรวงวัง ส่วนใหญ่ก็คือมาตรา 6 ในรัฐธรรมนูญฉบับแรกนั่นเอง และไม่ต่างอะไรกับคำอธิบายของพระยามโนเมื่อเสนอร่างรัฐธรรมนูญฉบับ 10 ธันวาเอง

ในที่สุด ที่ประชุมลงมติเป็นเอกฉันท์ตีความมาตรา 3 ตามที่รัฐบาลเสนอ แต่ก่อนลงมติ มีผู้พาดพิงถึงกรณีถวัติ ฤทธิเดช ดังนี้

พระยาปรีดานฤเบศร์ ถามว่า มีความจำเป็นอย่างไรที่จะต้องตีความในที่นี้ เดี๋ยวนี้นายถวัติฟ้องในหลวงแล้วหรือยัง ถ้ายังจะไปตีความทำไม

หลวงธำรงนาวาสวัสดิ์ ตอบว่า เนื่องจากพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวมีพระราชประสงค์จะให้ตีความ

นายกรัฐมนตรี กล่าวว่า เรื่องนี้อยากพูดถึงญัตติเดิม

พระยาปรีดานฤเบศร์ กล่าวว่า เรื่องฟ้องนายถวัติ ฤทธิเดช รัฐบาลได้ส่งฟ้อง

หลวงประดิษฐมนูธรรม กล่าวว่า นี่เป็นอีกปัญหาหนึ่ง ไม่เกี่ยวกับเรื่องที่สภาฯกำลังจะพิจารณาอยู่นี้

นายกรัฐมนตรี กล่าวว่า ผู้ใดอยากจะทราบเรื่องนี้ เมื่อเลิกประชุมแล้ว ขอให้มาถามข้าพเจ้าได้โดยส่วนตัว เพราะไม่ต้องการจะแถลงในที่นี้

ไม่ทราบแน่ชัดว่า การพูดแบบปริศนาของพระยาพหลเรื่องถวัติถูกรัฐบาลฟ้อง ในที่ประชุมสภาวันที่ 23 พฤศจิกายน หมายความว่าอะไร แต่มีหลักฐานว่า แทบจะในเวลาเดียวกับที่รัฐบาลกำลังเสนอให้สภาตีความมาตรา 3 เพื่อ “สมานสามัคคีปรองดอง” กับพระปกเกล้าหลังกบฏบวรเดชนี้ ถวัติเองได้ไปเข้าเฝ้าพระปกเกล้าถึงสงขลาเพื่อขอพระราชทานอภัยโทษ วันที่เข้าเฝ้าแน่นอนไม่เป็นที่ทราบ แต่คงประมาณวันที่ 25 พฤศจิกายน หรือก่อนวันนั้นไม่กี่วัน เพราะมีจดหมายลงวันที่นั้นของราชเลขานุการในพระองค์ยืนยันเรื่องการเข้าเฝ้า ดังนี้

ด้วยนายถวัติ ฤทธิเดช กับ นาย ต. บุญเทียม ได้มาเฝ้าทูลละอองธุลีพระบาท ขอพระราชทานอภัยโทษ ในการที่ได้หมิ่นพระบรมเดชนุภาพนั้น ทรงพระราชดำริว่า นายถวัติ ฤทธิเดช เข้าใจผิดในเรื่องรัฐธรรมนูญ เพราะเป็นของใหม่ และนาย ต. บุญเทียม มิได้มีเจตนาร้าย เพราะฉะนั้นไม่มีพระราชประสงค์ที่จะเอาโทษแก่นายถวัติ ฤทธิเดช กับพวก และได้ทรงรับการขมาแล้ว คณะรัฐบาลจะจัดการให้มีพระราชหัตถเลขาพระราชทานอภัยโทษโดยทันทีเมื่อศาลวินิจฉัยความเรื่องนี้แล้ว หรือจะจัดการโดยวิธีใดก็แล้วแต่จะเห็นสมควร วิธีที่จะจัดการอย่างใดนั้น ขอให้อยู่ในความรับผิดชอบของรัฐบาลโดยแน่ชัด และอย่าอ้างว่า โปรดเกล้าฯให้จัดดังนั้น และถ้าให้หนังสือพิมพ์ลงข้อความให้ถูกต้องชัดเจนด้วยจะเป็นการดีมาก

อย่างไรก็ตาม แม้ถวัติจะประสบความสำเร็จในการได้รับอภัยโทษจากรัชกาลที่ 7 แต่รัฐบาลเองกลับไม่ยอมเลิกล้มการฟ้องเขาในข้อหาหมิ่นพระบรมเดชานุภาพ ดังที่บันทึกไว้ในรายงานการประชุมคณะรัฐมนตรีปลายเดือนต่อมา ดังนี้

19. เรื่องนายถวัติ ฤทธิเดช ขอทราบว่ารัฐบาลจะถอนฟ้องคดีเรื่องหมิ่นพระบรมเดชานุภาพหรือไม่ (เนื่องจากรายงานประชุมครั้งที่ 49/2476 ข้อ 15)

ปรึกษาเรื่องนายถวัติ ฤทธิเดช ยื่นหนังสือขอทราบว่ารัฐบาลจะถอนฟ้องคดีเรื่องหมิ่นพระบรมเดชานุภาพหรือไม่ เพราะได้ไปเฝ้าทูลฯพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ขอพระราชทานอภัยโทษ และได้ทรงรับขมาแล้ว

ที่ประชุมตกลงว่าให้คงดำเนินคดีในศาลต่อไป เพราะถ้าถอนฟ้องจะเป็นตัวอย่างที่ไม่ดี และอาจเกิดความไม่สงบได้ เมื่อศาลพิพากษาลงโทษแล้วพระราชทานอภัยโทษให้ก็ได้ ให้เลขาธิการคณะรัฐมนตรีเรียกตัวนายถวัติ ฤทธิเดชมาเจรจาเพื่อฟังคารมดูก่อน

ปรากฏว่าเลขาธิการคณะรัฐมนตรี หลวงธำรงนาวาสวัสดิ์ ได้เรียกถวัติมาเจรจา “ฟังคารมดูก่อน” ซึ่งหลวงธำรงได้รายงานกลับให้ที่ประชุมทราบในสัปดาห์ต่อมาว่า “นายเรือเอกหลวงธำรงนาวาสวัสดิ์ เสนอว่า ตามที่ที่ประชุมนี้ตกลงให้เจรจากับนายถวัติ ฤทธิเดช ในเรื่องที่ขอทราบว่ารัฐบาลจะถอนฟ้องคดีเรื่องหมิ่นพระบรมเดชานุภาพหรือไม่ ซึ่งที่ประชุมเห็นว่าให้คงดำเนินคดีในศาลต่อไปนั้น ได้เรียกนายถวัติ ฤทธิเดชมาเจรจาแล้ว นายถวัติว่า ถ้าแม้รัฐบาลจะให้ดำเนินคดีต่อไปแล้ว นายถวัติไม่ต้องการ เพราะวิธีนี้ไม่เป็นการชอบธรรม และถ้าแม้รัฐบาลจะใช้วิธีนี้ต่อนายถวัติแล้ว นายถวัติก็จะขอเป็นจำเลยทางศาลและจะเป็นโจทก์ฟ้องพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวทางสภาต่อไป”

รัฐบาลยอมยุติเรื่องโดยให้ถวัติทำฏีกาขออภัยโทษอย่างเป็นทางการ ต้นมกราคม 2476

ผมคิดว่าในทางปฏิบัติ ต่อให้ถวัติทำตามคำขู่ที่ว่า ถ้ารัฐบาลไม่ถอนฟ้อง เขา “จะเป็นโจทก์ฟ้องพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวทางสภาต่อไป” จริง ก็คงไม่ได้ผลอะไรนัก เพราะยากจะเป็นไปได้ว่าสภาจะเปลี่ยนใจมารับฟังเรื่องของเขา ในแง่นี้ คำขู่ของเขาคงไม่ทำให้รัฐบาลวิตกอะไร แต่รัฐบาลคงต้องการให้เรื่องนี้จบๆไปมากกว่า จึงได้เปลี่ยนใจเรื่องถอนฟ้อง ควรกล่าวด้วยว่า ถวัติเอง ขณะที่ขู่ว่าจะฟ้องพระปกเกล้าอีก อันที่จริง ได้ทำการติดต่อกับพระปกเกล้า ทำนองทวงถามว่า ในเมื่อทรงให้อภัยโทษเขาแล้ว จะไม่ให้อภัยโทษเรื่องคดีที่เขากำลังถูกฟ้องศาลด้วยหรือ ทำให้พระปกเกล้าต้องสั่งกระทรวงวังให้สอบถามมายังรัฐบาลว่า “ด้วยนายถวัติ ฤทธิเดช ทูลเกล้าฯถวายหนังสือว่า เรื่องหมิ่นพระบรมเดชานุภาพและกบฏตามที่ขอพระราชทานอภัยโทษแล้ว ส่วนคดีจะยังมีพระราชประสงค์ให้ศาลดำเนินการต่อไปหรือจะพระราชทานอภัยโทษ มีความพิศดารดังสำเนาที่ส่งมาด้วยแล้ว โปรดเกล้าฯให้ข้าพเจ้านำขึ้นปรึกษาคณะรัฐมนตรีว่า จะควรตอบอย่างไร และมีพระราชกระแสว่า ความจริง การที่ถอนฟ้องคดีหรือดำเนินการไปอย่างไรนั้น เป็นหน้าที่ของรัฐบาลจะจัดการ ไม่ใช่พระราชธุระ” ในที่สุด เรื่องถวัติถูกนำเข้าสู่ที่ประชุมคณะรัฐมนตรีอีกครั้งในวันที่ 9 มกราคม 2476 โดยรัฐบาลตัดสินใจยุติเรื่องด้วยการให้ถวัติทำฎีกาขอพระราชทานอภัยโทษอย่างเป็นทางการ เพื่อจะได้ให้ลงพระปรมาภิไธยประกาศให้อภัยโทษก่อนคดีสิ้นสุด

10. เรื่อง การอภัยโทษนายถวัติ ฤทธิเดช'

ปรึกษาเรื่องราชเลขานุการในพระองค์ เชิญพระราชกระแสมาว่า นายถวัติ ฤทธิเดช กับ นาย ต. บุญเทียม ได้ไปเฝ้าทูลละอองธุลีพระบาทขอพระราชทานอภัยโทษในการที่ได้หมิ่นพระบรมเดชานุภาพ ทรงพระราชดำริว่า นายถวัติ ฤทธิเดช เข้าใจผิดในเรื่องรัฐธรรมนูญ เพราะเป็นของใหม่ และนาย ต. บุญเทียม มิได้มีเจตนาร้าย จึ่งไม่มีพระราชประสงค์ที่จะเอาโทษแก่นายถวัติ ฤทธิเดช กับพวก และได้ทรงรับการขมาแล้ว คณะรัฐบาลจะจัดการต่อไปอย่างไรก็แล้วแต่จะเห็นสมควร แต่ต้องเป็นไปในความรับผิดชอบของรัฐบาลโดยแน่ชัด

ที่ประชุมตกลงว่า คดีที่นายถวัติ ฤทธิเดชกับพวกเป็นจำเลย ต้องหาว่าหมิ่นพระบรมเดชานุภาพนี้ เป็นคดีความผิดสภาพมหาชน ซึ่งกรมอัยยการเป็นโจทก์ มิได้เกี่ยวด้วยเอกชนใดๆเลย จึ่งเป็นคดีซึ่งถ้าจะเทียบกับกฎหมายอังกฤษแล้วก็อยู่ในเกณฑ์ที่จะพระราชทานอภัยโทษได้ และการพระราชทานอภัยโทษนั้น ถ้าเทียบกับกฎหมายอังกฤษแล้ว จะพระราชทานก่อนศาลพิพากษาลงโทษก็ได้

เมื่อความปรากฏว่าไม่มีพระราชประสงค์ที่จะเอาโทษแก่นายถวัติ ฤทธิเดช กับพวก และได้ทรงรับการขมาแล้ว ประการหนึ่ง และบัดนี้นายถวัติ ฤทธิเดช กับพวก ก็ได้ทูลเกล้าฯถวายฎีกาขอพระราชทานอภัยโทษตามทางการแล้วอีกประการหนึ่ง จึ่งเห็นด้วยว่าสมควรจะได้รับพระราชทานอภัยโทษได้ ให้นำความกราบบังคมทูลพระกรุณาเพื่อทราบฝ่าละอองธุลีพระบาทต่อไป

เฉพาะประเด็นที่รายงานการประชุมกล่าวว่า ถวัติ “ได้ทูลเกล้าถวายฎีกา...ตามทางการแล้ว” นั้นเข้าใจว่าเป็นการเขียนแบบล่วงหน้า เพราะพบหลักฐานการทำฎีกาดังกล่าวหลังวันประชุมนี้ คือในวันต่อมา ดูเหมือนว่า หลังประชุมคณะรัฐมนตรีเรื่องนี้แล้ว เลขาธิการ ครม.ได้จัดการนัดแนะให้ถวัติไปพบ ม.จ.วรรณไวทยากร เพื่อให้ทรงช่วยทำฎีกาอย่างเป็นทางการ ดังที่ “ท่านวรรณ” ทรงเล่าในจดหมายถึงเลขาธิการคณะรัฐมนตรี “ข้าพเจ้าเห็นว่า ถ้าจัดการให้เสร็จได้ก่อนเสด็จไปในวันที่ 12 จะเป็นการสะดวก เพราะว่าถ้าจะตกไปอยู่ในพระวินิจฉัยของผู้สำเร็จราชการแทนพระองค์แล้ว อาจจะเนิ่นช้าไปได้ ข้าพเจ้าจึงได้เชิญนายถวัติ ฤทธิเดช กับนายร้อยตำรวจตรี วาศ สุนทรจามร มาพบข้าพเจ้าในวันนี้ และได้ทำความตกลงกันแล้ว คือให้นายถวัติ ฤทธิเดช ทำฎีกาขอพระราชทานอภัยโทษ ซึ่งนายถวัติ ได้ทำขึ้น และข้าพเจ้าตรวจดู เห็นว่าเป็นอันใช้ได้แล้ว จึงได้ส่งมาในที่นี้พร้อมกับร่างหนังสือเจ้าคุณนายก เพื่อกราบบังคมทูลในเรื่องนี้ด้วย ขอคุณหลวงได้เตรียมพระราชหัตถเลขาพระกรุณา จะได้ทรงมีเวลาพระราชทานพระราชวินิจฉัยก่อนวันที่ 12”

วันต่อมา พระยาพหลได้มีหนังสือถึงพระปกเกล้า ทูลเกล้าถวายฎีกาของถวัติ พร้อมร่างพระราชหัตถเลขาพระราชทานอภัยโทษที่เลขาธิการคณะรัฐมนตรีเตรียมไว้ หลังจากได้รับ พระปกเกล้าทรงลงพระปรมาภิไธยในร่างนั้น แล้วส่งกลับมาให้รัฐบาล พร้อมข้อเสนอใหม่บางอย่างว่า

ตามหนังสือที่ ก.7605/2476 ลงวันที่ 11 เดือนนี้ว่า คดีนายถวัติ ฤทธิเดช กับพวก หมิ่นพระบรมเดชานุภาพ ซึ่งไม่มีพระราชประสงค์จะเอาโทษ ได้ทรงรับการขมาแล้ว บัดนี้นายถวัติ ฤทธิเดช กับพวกได้ทูลเกล้าฯ ถวายฎีกาขอพระราชทานอภัยโทษตามทางการด้วยแล้ว คณะรัฐมนตรีเห็นควรพระราชทานอภัยโทษ แม้ศาลยังมิได้พิพากษาก็ดี ท่านจะเป็นผู้รับสนองพระบรมราชโองการ ดังในร่างพระราชหัตถเลขาอภัยโทษนั้น ความทราบฝ่าละอองธุลีพระบาทแล้ว

โปรดเกล้าฯว่า ในเรื่องนี้ ได้พระราชทานพระราชกระแสแล้วว่า ไม่มีพระราชประสงค์จะเอาโทษ ฉะนั้น จะจัดการอย่างไร ก็สุดแล้วแต่รัฐบาลจะเห็นควร ไม่ทรงขัดข้อง และได้ทรงลงพระปรมาภิไธยในพระราชหัตถเลขาพระราชทานอภัยโทษในวันนี้ด้วยแล้ว ดังเชิญมาพร้อมหนังสือนี้

อนึ่งมีพระราชกระแสว่า ทรงพระราชดำริเห็นควรเสนอต่อรัฐบาลด้วยว่า คดี ม.ร.ว.อักษรศิลป์ สิงหรา ออกจะคล้ายกันกับเรื่องนี้ ม.ร.ว.อักษรศิลป์ สิงหรา ได้ขอพระราชทานอภัยโทษแล้ว แต่ได้โปรดเกล้าฯให้ตอบว่า คดียังอยู่ในศาลจึงให้รอไว้ก่อน ทรงเห็นว่า ม.ร.ว.อักษรศิลป์ สิงหรา ควรได้รับพระราชทานอภัยโทษด้วย มิฉะนั้น คณะรัฐบาลจะถูกติเตียนว่าเลือกที่รักมักที่ชักและขาดความยุตติธรรม ไม่มีพระราชประสงค์จะเอาโทษแก่ ม.ร.ว.อักษรศิลป์ สิงหรา แต่ก็ต้องถูกลงโทษจำคุกมานานพอใช้แล้ว ทรงเห็นเป็นการสมควรอย่างยิ่ง ที่จะให้ได้รับพระราชทานอภัยโทษเสียด้วย พร้อมกับนายถวัติ ฤทธิเดช กับพวกนี้

อย่างไรก็ตาม ไม่พบว่ามีการนำเรื่องนี้เข้าสู่ที่ประชุมคณะรัฐมนตรีแต่อย่างใด ยิ่งกว่านั้น ไม่พบว่าได้มีการประกาศพระบรมราชโองการให้อภัยโทษแก่ถวัติซึ่งพระปกเกล้าทรงลงพระปรมาภิไธยแล้วนั้นในราชกิจจานุเบกษาด้วย อาจเป็นได้ว่า ประเด็นเรื่องอภัยโทษ ม.ร.ว.อักษรศิลป์ ที่พระปกเกล้าทรงเสนอขึ้นใหม่ อาจทำให้พระยาพหลหรือผู้นำรัฐบาลบางคนเปลี่ยนใจเรื่องประกาศเป็นพระบรมราชโองการให้อภัยโทษถวัติ แล้วหันมาใช้วิธีสั่งให้อัยการถอนฟ้องแทน พวกเขาอาจจะถือได้ว่า พระปกเกล้าเองทรงมีพระราชกระแสว่า “จะจัดการอย่างไร ก็สุดแล้วแต่รัฐบาลจะเห็นควร ไม่ทรงขัดข้อง” ดังจดหมายต่อไปนี้ จากเลขาธิการ ครม.ถึงรัฐมนตรีมหาดไทยว่า

ด้วยนายถวัติ ฤทธิเดช กับพวก ได้ทูลเกล้าฯถวายฎีกาขอพระราชทานอภัยโทษ ในคดีที่อัยการเป็นโจทก์ ฟ้องหาว่าหมิ่นพระบรมเดชานุภาพ ได้ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้อัยการจัดการระงับคดีเรื่องนี้แล้ว ดั่งพระราชหัตถเลขาสั่งท้ายฎีกา ซึ่งได้เชิญมาพร้อมกับหนังสือนี้ เพื่อท่านจักได้ดำเนินการต่อไป

ความจริงที่หลวงธำรงเขียนว่า “โปรดเกล้าฯให้อัยการจัดการระงับคดีเรื่องนี้แล้ว” นั้นไม่ตรงนัก ดังที่เห็นแล้ว ทรงลงพระปรมาภิไธยให้อภัยโทษต่างหาก เนื่องจากเราไม่มีฎีกาที่ถวัติทำถวาย เราจึงไม่ทราบว่าพระปกเกล้าเขียนท้ายฎีกานั้นว่าอย่างไร แต่เดาจากจดหมายราชเลขานุการในพระองค์ วันที่ 11 มกราคม น่าจะเพียงทรงเขียนทำนองว่า “ไม่มีพระราชประสงค์จะเอาโทษ” เท่านั้น ไม่ถึงกับเจาะจงว่าให้อัยการถอนฟ้อง ไม่มีหลักฐานเกี่ยวกับกรณีนี้อีก แต่เข้าใจว่า อัยการก็คงถอนฟ้องไปในปลายเดือนมกราคม 2476 และเรื่องคงยุติเช่นนั้น

ที่มา

เรียบเรียงมาจาก สมศักดิ์ เจียมธีรสกุล, “กรณี ถวัติ ฤทธิเดช ฟ้อง พระปกเกล้า” ใน ศิลปวัฒนธรรม, พฤษภาคม 2548, หน้า 100-120, ศิโรตม์ คล้ามไพบูลย์, “110 ปี ถวัติ ฤทธิเดช: ผู้นำกรรมกรคนแรก”, ใน ศิลปวัฒนธรรม, พฤษภาคม 2547, หน้า 142-149 และ แรงงานวิจารณ์เจ้า: ประวัติศาสตร์ราษฎรผู้หาญกล้าท้าทายสมบูรณาญาสิทธิ์ไทย. มติชน, 2547.